नेपालको राजनीतिले पछिल्ला तीन दशकभन्दा बढी समय अनेक उतार-चढाव र परिवर्तनहरू भोगेको छ। व्यवस्था परिवर्तन भयो, शासन प्रणालीका स्वरूप बदलिए, नयाँ संविधान जारी भयो र नयाँ नेतृत्व उदाएसंगै पुराना शक्तिहरू क्रमशः कमजोर बन्दै गए।
तर यी सबै परिवर्तनहरूको बीचमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने निरन्तर उठिरह्यो-के यी राजनीतिक परिवर्तनहरूले नागरिकको जीवनमा अपेक्षित सुधार ल्याउन सके? उत्तर सजिलो छ । आम नागरिकको जीवनमा ति परिवर्तनले आशा गरिएअनुरुप सुधार ल्याउन सकेनन् ।
फलस्वरुप नागरिकमा राजनीति प्रति ‘निराशा’ र ‘कुण्ठा’ पैदा हुँदै गयो । आजको राजनीतिक परिस्थिति पनि त्यसकै उपज हो भन्दा फरक नपर्ला । लामो समयसम्म राजनीतिमा प्रभावशाली मानिएका दलहरू अहिले असहज अवस्थामा देखिन्छन्। वर्षौँसम्म सत्ता र शक्तिको केन्द्रमा रहेका नेताहरू अहिले आत्मरक्षात्मक अवस्थामा पुगेका छन्।
यो अवस्था अचानक सिर्जना भएको होइन। दशकौँसम्म राजनीतिक शक्तिको केन्द्रमा रहेका दलहरू यसरी कमजोर हुनेछन् भन्ने कल्पना धेरैले गरेका थिएनन्। आफूलाई राजनीतिका अनुभवी खेलाडी मान्ने नेतृत्वलाई नयाँ पुस्ताबाट आएका शक्तिहरूले चुनौती दिने अवस्था पनि धेरैका लागि अप्रत्याशित थियो। तर राजनीति त्यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ स्थायित्वभन्दा परिवर्तन शक्तिशाली हुन्छ। जब जनताको सोँच र अपेक्षा बदलिन्छ, राजनीतिक समीकरण पनि बदलिन्छ।
नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको प्रारम्भ ठूलो आशा र उत्साहका साथ भएको थियो। जनसंघर्षबाट प्राप्त अधिकारहरूले देशलाई नयाँ दिशातर्फ लैजाने विश्वास जनतामा थियो। बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापनासँगै नागरिकहरूले पारदर्शी शासन, तीव्र विकास र उत्तरदायी राज्यको अपेक्षा गरेका थिए।
तर समयसँगै अपेक्षा र यथार्थबीचको दूरी बढ्दै गयो। राजनीतिक दलहरूको प्रतिस्पर्धा विकास र नीतिगत बहसभन्दा सत्ताको समीकरणमा केन्द्रित हुन थाल्यो। गठबन्धन बनाउने र भत्काउने खेलले शासन प्रणालीलाई अस्थिर बनायो । जबकि नागरिकको दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित मुद्दाहरू क्रमशः ओझेलमा पर्दै गए।
तीन दशकको अवधिमा देशले धेरै सरकारहरू देख्यो। प्रधानमन्त्रीहरू फेरिए, मन्त्री र गठबन्धन फेरिए । तर आम नागरिकको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन देखिएन भन्ने गुनासो व्यापक थियो। विकासका योजनाहरू कागजमै सीमित रहने, भ्रष्टाचारका आरोपहरू दोहोरिरहने र राज्यका संस्थाहरू राजनीतिक प्रभावमा परेको आरोप लागिरहने अवस्थाले नागरिकमा निराशा बढ्दै गयो।
यही निराशाले समाजमा मौन असन्तोषको वातावरण निर्माण गरिरहेको थियो। यस्तो असन्तोष सधैं खुला रूपमा देखिँदैन, तर समय आउँदा त्यो राजनीतिक परिवर्तनको रूपमा प्रकट हुन्छ। इतिहासले पनि देखाएको छ-जब जनताको धैर्यको सीमा नाघ्छ, त्यो विस्फोट हुन्छ र त्यसले अनिवार्य परिवर्तनको दिशा तय गर्छ ।
आजको राजनीतिक परिदृश्यलाई पनि यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। यो कुनै आकस्मिक घटना होइन । यो वर्षौँदेखि जम्दै आएको असन्तोषको परिणाम हो। नागरिकहरूले आफ्ना मतमार्फत स्पष्ट सन्देश दिएका छन् । राजनीति अब पुरानै शैलीमा चल्न सक्दैन।
लामो समयसम्म सत्ता र शक्ति आफ्नो वरिपरि केन्द्रित राख्ने दलहरूमा एउटा समस्या देखिन्छ-आत्मसन्तुष्टि। जब नेतृत्वलाई लाग्न थाल्छ कि जनताको समर्थन स्थायी रूपमा आफ्नो पक्षमा छ । तब उनीहरू जनभावनाबाट टाढा हुन थाल्छन्। राजनीतिमा अहंकार सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो। नेतृत्वले आफूलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्न थाल्यो भने समस्याहरू त्यहीँबाट सुरु हुन्छन्। नागरिकका गुनासा सुन्ने क्षमता घट्दै जान्छ र आलोचनालाई सुधारको अवसरका रूपमा होइन, विरोधका रूपमा बुझ्न थालिन्छ।
यसरी नेतृत्व र जनताको बीचमा दूरी बढ्दै जान्छ, जुन अन्ततः चुनावी परिणाममा प्रकट हुन्छ।
नेपालका राजनीतिक दलहरूमा अर्को गम्भीर समस्या आन्तरिक विवाद पनि हो। गुटबन्दी, नेतृत्व प्रतिस्पर्धा, टिकट वितरणमा देखिने विवाद र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाले संगठनलाई कमजोर बनाउँछ। जब पार्टीभित्र नै विश्वासको संकट उत्पन्न हुन्छ, त्यसको असर बाहिर पनि पर्न थाल्छ।
आजको समाजमा सूचना प्रविधिको प्रभाव अत्यन्त ठूलो छ। सामाजिक सञ्जालले नागरिकलाई आफ्नो आवाज व्यक्त गर्ने नयाँ माध्यम दिएको छ। पहिले जनमत निर्माण गर्न लामो समय लाग्थ्यो, तर अहिले एउटा घटना वा अभिव्यक्तिले केही घण्टामै राष्ट्रिय बहस सिर्जना गर्न सक्छ। यसले राजनीतिमा पारदर्शिता र जिम्मेवारीको आवश्यकता अझ बढाएको छ।
यसैबीच युवापुस्तामा परिवर्तनको चाहना पनि तीव्र रूपमा बढेको देखिन्छ। उनीहरू पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र परिणाममुखी शासन चाहन्छन्। नेपालबाट ठूलो संख्यामा युवाहरू विदेश गइरहेको यथार्थ पनि यही असन्तोषसँग जोडिएको छ। जब युवाहरूले आफ्नै देशमा सम्भावना देख्न छोड्छन्, त्यो राज्यका लागि गम्भीर चेतावनी हो।
नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदय पनि यही परिस्थितिको परिणाम हो। जब पुराना दलहरूले जनताको अपेक्षा पूरा गर्न सक्दैनन्, समाजले स्वाभाविक रूपमा नयाँ विकल्प खोज्छ। तर नयाँ शक्ति उदाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। जनताको विश्वास कायम राख्नु नै सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुन्छ।
लोकतन्त्रमा हार र जित स्वाभाविक प्रक्रिया हुन्। कुनै पनि दल सधैं सत्तामा रहँदैन र कुनै पनि दल सधै प्रतिपक्षमा बसिरहनु पर्दैन। तर हारलाई कसरी बुझिन्छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि त्यसलाई आत्मसमीक्षाको अवसरका रूपमा लिइयो भने भविष्य सुधार्न सकिन्छ।
यस सन्दर्भमा पुराना दलहरूका लागि अहिलेको समय गम्भीर आत्ममूल्यांकनको हो। विगतका निर्णय, नीति र व्यवहारको समीक्षा गर्दै संगठनलाई पुनःसंगठित गर्नु आवश्यक छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु हो। राजनीति केही सीमित व्यक्तिहरूको वरिपरि केन्द्रित हुँदा संगठन कमजोर हुन्छ।
त्यसैगरी, राजनीतिमा सहकार्य र सम्मानको संस्कृति पनि आवश्यक छ। असहमति लोकतन्त्रको स्वाभाविक पक्ष हो, तर त्यसलाई व्यक्तिगत शत्रुतामा रूपान्तरण गर्नु हुँदैन। राष्ट्रिय हितका विषय-जस्तै विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक समृद्धिमा राजनीतिक दलहरूबीच सहमति बन्न सक्नुपर्छ।
आजको राजनीतिक परिस्थितिले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-लोकतन्त्रमा अन्तिम निर्णय गर्ने शक्ति जनता नै हुन्। जब जनताको आवाजलाई बेवास्ता गरिन्छ, उनीहरूले आफ्नो मतमार्फत त्यसको जवाफ दिन्छन्।
त्यसैले अहिलेको परिणामलाई केवल कसैको हार वा जितका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन। यो लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक चरण हो, जसले सबै राजनीतिक शक्तिलाई एउटा सन्देश दिएको छ-राजनीति जनताको विश्वासमा टिकेको हुन्छ।
नेपालको भविष्य अझै सम्भावनाले भरिएको छ। देशसँग युवा जनसंख्या, प्राकृतिक स्रोत र परिवर्तन चाहने समाज छ। यदि राजनीतिक नेतृत्वले जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्न सके भने देशलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउन सकिन्छ।
आजको आवश्यकता दोषारोपण होइन, सुधारप्रति प्रतिबद्धता हो। राजनीति सेवा र उत्तरदायित्वको माध्यम बन्न सकेमा मात्र जनताको विश्वास पुनःस्थापित हुन सक्छ।
यसका साथै प्रणालीगत सुधार पनि अत्यावश्यक छन्। निर्वाचन प्रक्रिया, प्रशासनिक पारदर्शिता, न्यायिक स्वतन्त्रता र सार्वजनिक नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा सुधार नगरेसम्म जनताको जीवनमा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन कठिन हुनेछ।
शिक्षा र युवा सशक्तिकरण दीर्घकालीन विकासका आधार हुन्। आजको युवापुस्तालाई नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउन सकियो भने देशको भविष्य अझ बलियो बन्न सक्छ। साथै, समावेशी विकासमार्फत गाउँ र ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकलाई पनि अवसरको समान पहुँच दिन आवश्यक छ।
अन्ततः नेपालको राजनीति एउटा निरन्तर यात्रा हो-जहाँ विगतका कमजोरीबाट सिक्दै भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ। आजको परिवर्तन र असन्तोषले राजनीतिक नेतृत्वलाई सचेत गराएको छ। यदि सबै पक्षले यसबाट पाठ सिके भने नेपालको लोकतन्त्र अझ परिपक्व, उत्तरदायी र जनमुखी बन्न सक्छ।
त्यसैले अहिलेको समय दोषारोपणभन्दा बढी सुधार, उत्तरदायित्व र साझा प्रयासको हो। जनताको सन्देशलाई सही रूपमा बुझ्न सकियो भने यही क्षण नेपालका लागि नयाँ राजनीतिक अध्यायको सुरुवात बन्न सक्छ।
