-प्रेमचन्द्र झा
मरुभूमिको तातो हावाले इतिहासलाई पूर्ण रूपमा कहिल्यै सुकाउन सक्दैन। त्यहाँ सधैं स्मृति, पीडा र प्रतिरोधको केही न केही चिसोपन बाँकी रहन्छ। इरान त्यस्तै अनुभूतिहरूले भरिएको एउटा भूगोल मात्र होइन, समयसँग निरन्तर जुध्दै आफ्नै पहिचान निर्माण गरिरहेको एउटा जीवित अनुभव हो। शक्तिशाली राष्ट्रहरूको दबाब र धम्कीबीच पनि त्यहाँको माटोले एउटा गहिरो सन्देश बोकेको छ-झुक्नुभन्दा टुक्रिनु स्वीकार्य हुन्छ।
तर यथार्थ सधैं यति सरल हुँदैन। इरान र अमेरिकाबीचको सम्बन्ध कुनै एक क्षणको टकराव होइन, दशकौँदेखि बढ्दै आएको अविश्वासको परिणाम हो। सन् १९५३ को राजनीतिक हस्तक्षेपले निर्वाचित नेतृत्वलाई विस्थापित गर्यो, जसको छाप आजसम्म इरानी जनचेतनामा जीवित छ। त्यसपछि आएको इस्लामिक क्रान्तिले केवल शासन परिवर्तन मात्र गरेन, आत्मनिर्णय र बाह्य हस्तक्षेपविरुद्धको दृढ अडानको घोषणा पनि गर्यो।
क्रान्तिपछि भएको बन्धक संकटले दुई देशबीचको दूरीलाई अझ गहिरो बनायो। त्यसयता सम्बन्ध कहिल्यै सहज बन्न सकेन । कहिले आर्थिक प्रतिबन्ध, कहिले वैचारिक द्वन्द्व, त कहिले परोक्ष टकरावका रूपमा यो सम्बन्ध निरन्तर तनावपूर्ण रह्यो।
समयसँगै नेतृत्व परिवर्तन भए, तर द्वन्द्वको मूल स्वरूप उस्तै रह्यो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको कार्यकालमा यो तनाव अझ तीव्र बन्यो। उनले इरानसँगको आणविक सम्झौता तोड्दै ‘अधिकतम दबाब’को नीति अघि सारे, जसले विश्व राजनीतिमा शक्ति प्रदर्शनको संकेत दियो।
यसको प्रत्यक्ष प्रभाव इरानको अर्थतन्त्र र जनजीवनमा देखियो। प्रतिबन्धहरूले मुद्रास्फीति बढायो, रोजगारीका अवसर घटाए, र दैनिक जीवन झन् कठिन बनायो। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रभक्तिको अर्थ पनि जटिल बन्दै गयो । के त्यो बाह्य शक्तिविरुद्ध उभिनु मात्र हो, वा आफ्नै आन्तरिक समस्यासँग जुध्नु पनि हो ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै इरानका सडकहरू बेला-बेला मानिसहरूले भरिन्छन्। ती प्रदर्शनहरूमा एकता देखिए पनि भित्रभित्रै विविध भावना मिसिएका हुन्छन् । कोही बाह्य हस्तक्षेपको विरोधमा, कोही आफ्नै शासनप्रति असन्तुष्ट, र धेरैजसो दुवैबीच द्वन्द्वमा। यही बहुआयामिकता इरानलाई जटिल बनाउँछ।
अमेरिकी प्रशासनका कडा अभिव्यक्तिहरू र धम्कीहरूले केवल सरकारलाई मात्र होइन, जनस्तरलाई पनि प्रभावित पारे। त्यसको प्रतिक्रियामा मानिसहरू सडकमा उत्रिए । केवल विरोधका लागि नभएर, आफ्नो अस्तित्व र आत्मसम्मान व्यक्त गर्न।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ-के यसले वास्तवमै शक्ति सन्तुलन बदल्यो? के अमेरिका वास्तवमै झुक्यो? वा यो केवल अस्थायी रणनीतिक विराम थियो?
यथार्थमा हेर्दा, दुवै पक्षले प्रत्यक्ष युद्धबाट टाढा रहने निर्णय गरेका छन्। यो कमजोरी होइन, सम्भावित क्षति र परिणामको गहिरो मूल्यांकन हो। युद्धले केवल सीमामा होइन, सम्पूर्ण समाज र अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्छ। अमेरिकाका लागि यस्तो युद्धले मध्यपूर्वमा अस्थिरता बढाउन सक्थ्यो भने इरानका लागि अस्तित्वमै संकट निम्त्याउन सक्थ्यो।
त्यसैले दुवै पक्षबीच एउटा अदृश्य सीमा बनेको छ । यही सीमाले आजको अवस्थालाई ‘न पूर्ण युद्ध, न पूर्ण शान्ति’को स्थितिमा राखेको छ।
‘अमेरिका घुँडा टेक्यो’ भन्ने धारणा भावनात्मक रूपमा आकर्षक लाग्न सक्छ, तर यथार्थ त्यसभन्दा जटिल छ। अमेरिका अझै पनि विश्वको प्रमुख शक्ति हो, तर इरानले पनि देखाएको छ कि सबै दबाब प्रभावकारी हुँदैनन्। प्रतिबन्धले पीडा दिन सक्छ, तर नियन्त्रण सुनिश्चित गर्दैनस धम्कीले डर पैदा गर्न सक्छ, तर सधैं आत्मसमर्पण गराउँदैन।
यसैले यो कथा विजय वा पराजयको होइन, सन्तुलनको हो-जहाँ दुवै पक्ष आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्न खोज्छन्, तर प्रत्यक्ष टकरावबाट बच्न पनि उत्तिकै सचेत छन्। यही अस्थिर सन्तुलनले ठूलो युद्धलाई टारिरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय पनि यस समीकरणमा महत्वपूर्ण छ। केही राष्ट्रहरू कूटनीतिक समाधानको पक्षमा उभिन्छन्, केही आफ्ना स्वार्थअनुसार पक्ष लिन्छन्, र केही तटस्थ रहन खोज्छन्। यसले देखाउँछ कि विश्व राजनीति एकरेखीय होइन, बहुआयामिक छ।
इरानको सन्दर्भमा राष्ट्रभक्ति केवल नारामा सीमित छैन। त्यो इतिहास, दबाब, आन्तरिक चुनौती र भविष्यको आशाको मिश्रण हो। देशप्रेम सधैं सरकारप्रतिको समर्थन मात्र होइन-कहिलेकाहीँ आलोचनामार्फत पनि प्रकट हुन्छ।
यसैले इरानलाई बुझ्न एकपक्षीय दृष्टिकोण पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँ प्रतिरोधसँगै थकान छ, साहससँगै डर छ, र एकतासँगै विभाजन पनि। यही जटिलता नै वास्तविकता हो।
अन्ततः प्रश्न उभिन्छ-राष्ट्रिय स्वाधीनता के होरु के त्यो बाह्य शक्तिलाई चुनौती दिने क्षमता मात्र हो, वा आफ्नै समाजलाई न्यायपूर्ण र स्थिर बनाउने सामर्थ्य पनिरु सायद उत्तर यी दुवैबीच कतै अवस्थित छ।
इरानले देखाएको छ कि दबाबबीच पनि एउटा राष्ट्र आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्छ। तर अस्तित्व मात्र पर्याप्त हुँदैन-त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ।
यसरी हेर्दा ‘साम्राज्यवादी अहंकार झुक्यो’ भन्ने अभिव्यक्ति प्रतीकात्मक रूपमा शक्तिशाली भए पनि यथार्थमा यो कथा अझ गहिरो छ। यहाँ न पूर्ण विजय छ, न पराजय-यहाँ निरन्तर संघर्ष छ, जहाँ शक्ति र प्रतिरोध, दबाब र आत्मसम्मान, यथार्थ र भावना एकआपसमा गाँसिएका छन्। यही संघर्ष नै इतिहासलाई अगाडि बढाउने वास्तविक शक्ति हो।
