जंङ्गबहादुर राणाको मासिक तलब स्केल कति थियो ?

diyopost.com
दियो पोस्ट  शनिबार, भाद्र १२, २०७८ | १५:०६:१४

महाराजा जङ्गबहादुर कुँवर राणाजी उर्फ जिसिबी उर्फ जिसिएसआई (जन्म: बीर नरसिंह कुँवर, वि.सं. १८७४ असार ४, मृत्यु: वि.सं. १९३३) नेपालको ८औँ प्रधानमन्त्री तथा प्रथम श्री ३ महाराज जंङ्गबहादुर राणाले ३० वर्ष लामो शासन चलाए।

सुन्दरी, शिकार र अफिमका साैखिन जङ्गबहादुरका रानी नै करिब ३ दर्जन थिए भनिन्छ। निरंकुशताका प्रतीक जङ्गबहादुरले सैन्य संगठन र युद्धकौशलमा आफ्नो खुबी देखाए, भोट विजय भयो। नयाँ मुलुक (बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर) फिर्ता गराए। देशका लागि यस्ता कतिपय महत्वपूर्ण र राम्रा काम पनि जङ्गबहादुरले गरे।

श्री ५ लाई खोपाको देवता बनाएर श्री ३ धारण गरी राज्यको सम्पूर्ण अधिकार आफ्नो हातमा लिएका जङ्गबहादुरको तलबचाहिँ कति थियो त?

यस जिज्ञासा समाधान हुने सामग्री नेपाली आर्थिक इतिहासका पायोनियर अन्वेषक महेशचन्द्र रेग्मीको सम्पादनमा रेग्मी रिसर्च सेन्टरले सञ्चालन गरेको रेग्मी रिसर्च सेरिज (वर्ष ८, अंक १:१६-१९)मा ‘दी राणा एलिट’ शीर्षकमा जङ्गबहादुर लगायत उनका भाइहरू, त्यस बेलाका गुरु पुरोहित र सेनाका अधिकारीहरूले पाउने वार्षिक खान्गी (तलब) को विवरण दिइएको छ। यो तलबमान वि.सं. १९१० को हो ।

जङ्गबहादुरलगायत केही राणाको तलब यस्तो छ :

प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर कुँवर राणा- रु. ८३,६२०/-

कमान्डर इन् चिफ बमबहादुर कुँवर राणा- रु. ३२,६१३/-

जनरल कृष्णबहादुर कुँवर राणा- रु. २२,०७२/-

जनरल रणोद्वीप सिंह कुँवर राणा- रु. २२,४१०/-

जनरल जगतशमशेर कुँवर राणा- रु. २१,०९७/-

जनरल धीरशमशेर कुँवर राणा- रु. २१,८५३/-

जनरल (कपर्दार) भक्तवीर कुँवर राणा- रु. १९,००१/-

त्यो तलबको वर्तमान मूल्य:

रेग्मी रिसर्च सेरिज ( वर्ष ८, अंक १: १९) मा सन् १८५२ (वि.सं १९०८) को समयको अत्यावश्यक खाद्य वस्तुको मूल्यदर पनि प्रकाशमा ल्याइएको छ। त्यो समयको खाद्यवस्तुको मूल्यदरअनुसार जङ्गबहादुरले पाउने गरेको त्यो तलबमानको वर्तमान मूल्य निकै ठूलो हुन आउँछ।

त्यो बेला एक रुपैयाँमा २२ माना मसिनो चामल आउँथ्यो। यस्तै एक रुपैयाँ मार्सी चामल ३० माना, तौली चामल ३२ माना, रहरको दाल १४ माना, मासको दाल २० माना र मुगी दाल १२ माना किन्न पाइन्थ्यो। एक रुपैयाँको एक धार्नी घ्यू किन्न पाइन्थ्यो।

यहाँनेर जङ्गबहादुरले पाउने गरेको त्यस बेलाको तलबको अहिलेको घ्यूको मूल्य अनुसार मूल्यांकन गरौं। अहिले डीडीसी घ्यूको मूल्य प्रतिलिटर सात सय २० रुपैयाँ पर्छ। एक लिटर बराबर एक किलोग्राम हुन्छ भने दुई किलो पाँच सय ग्रामको एक धार्नी हुन्छ।

यसअनुसार त्यस बेला एक रुपैयाँमा आउने एक धार्नी घ्यूको मूल्य अहिले एक हजार आठ सय रुपैयाँ हुन्छ। यसअनुसार मूल्यांकन गर्ने हो भने त्यस बेला जङ्गबहादुरले वार्षिक रुपमा बुझ्ने तलब रु. ८३,६२०/- को अहिलेको मूल्य रु. १५,०५,१६,०००/-हुन आउँछ। यसअनुसार वि.सं १९१० मा जङ्गबहादुरको मासिक तलब अहिलेको रु. १,२५,४३,०००/- थियो।

भारतीय रुपैयाँसँग नेपाली रुपैयाँको विनिमय दरअनुसार जङ्गबहादुरको तलबको वर्तमान मूल्य झन् उच्च हुन आउँछ। २०१७ सालदेखि मात्र भारतीय रुपैयाँ एक सयको नेपाली रुपैयाँ एक सय ६० विनिमय दर स्थीर रूपमा कायम भएको हो।



इतिहासकार प्राध्यापक दिनेशराज पन्तका अनुसार राणाकालमा नेपाली रुपैयाँ र भारतीय रुपैयाँको मूल्य बराबर थियो र कुनै बेला भारतीय रुपैयाँभन्दा नेपाली रुपैयाँ महँगो पनि भएको थियो। त्यस बेलाको रुपैयाँ मोहर चाँदीको हुन्थ्यो।

इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यले भीमसेन थापाको तलबको विषयलाई लिएर उनको निकै ठूलो आलोचना गरेका छन्। २०१३ सालको मदन पुरस्कारका लागि छनोटमा परेका कृतिमध्ये एक ‘जनरल भीमसेन थापा’ विषयमा आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्ने क्रममा आचार्यले त्यस बेला भीमसेन थापाले थाप्ने वार्षिक तलबलाई अत्यधिक भनेका छन्।

वि.सं १८७१ मा भीमसेन थापाले लालमोहर गराई मुख्तियारी खान्गी रु. ६,४०१/- मा रु. ४,०००/- थपेर १०,४०१/ बनाएका थिए (पूर्णिमा पूर्णांक ७७:२३)। भीमसेन थापाको यो खान्गीको विषयमा आचार्यले ‘भीमसेन थापा, यिनलाई मैले जस्तो देखेँ’ मा त्यो बेला एक रुपैयाँको चार पाथी मसिनो चामल आउने र त्यो बेलाको भीमसेन थापाको तलब अत्यधिक भएको उल्लेख गरेका छन्।

त्यो बेला आफूले आफैँलाई त्यति धेरै तलब तोक्ने जङ्गबहादुरका सन्तान वि.सं १९४२ मा उनैका कान्छा भाइ धीरशमशेरका छोराहरूले मच्चाएको पर्वमा कोही सखाप भए त कोही लाखापाखा भए। उनका सन्तान आज सार्वजनिक परिचयविहीन हुन पुगेका छन्। हरेक वर्ष सरकार र उनका सन्तानले छुट्टाछुट्टै त्रिपुरेश्वरको कालमोचन घाटमा जङ्गबहादुरको श्राद्ध गर्ने गर्छन्।

(स्रोत: नेपील डट ओल्ड फोटोज अफ नेपाल)

सम्बन्धित खबर