मार्च १, २०२६ मा इरानका सर्वोच्च नेता अलि खामेनीको मृत्यु भएको खबर पुष्टि भए लगत्तै, तेहरानमा उनका समर्थकहरू खामेनीको तस्बिर बोकेर र्याली (जुलुस) मा सहभागी हुँदै।
एजेन्सी ।
अहिले इरानमा युद्ध चलिरहेको छ र त्यहाँका सर्वोच्च नेताको मृत्यु भइसकेको छ। वर्तमान अवस्थामा तेहरानसामु एउटा संवेदनशील प्रश्न खडा भएको छ: निरन्तरताको आभास दिन तुरुन्तै उत्तराधिकारी नियुक्त गर्ने कि आफ्ना शत्रुहरूका लागि नयाँ नेतृत्वलाई निसाना बन्न नदिन यो निर्णयमा ढिलाइ गर्ने?
इरानको संविधानले यी दुवै विकल्पको अनुमति दिन्छ। यसले विशेषज्ञहरूको सभालाई ‘सकभर चाँडो’ नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्न निर्देशन दिन्छ, तर यसका लागि कुनै निश्चित समयसीमा तोकेको छैन।
व्यावहारिक रूपमा, नेतृत्वले तात्कालिक आवश्यकता र सुरक्षा जोखिमबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्ने हुन्छ। उत्तराधिकारीको शीघ्र नियुक्तिले राजनीतिक संयन्त्रलाई आश्वस्त पार्न र राष्ट्रिय संकटको घडीमा स्थिरताको संकेत दिन सक्छ। तर सक्रिय युद्धको समयमा, सम्पूर्ण अधिकार एकै व्यक्तिमा केन्द्रित गर्दा बाह्य दबाबका लागि त्यो नयाँ व्यक्ति सजिलो निसाना बन्न सक्ने जोखिम पनि रहन्छ।
तेहरानले जुनसुकै समय रोजे तापनि, उत्तराधिकारको प्रक्रिया भने स्पष्ट रूपमा परिभाषित छ।
इस्लामिक गणतन्त्रमा सर्वोच्च नेता नै सर्वोच्च राजनीतिक र धार्मिक अधिकारी हुन्। उनका शक्तिहरू व्यापक छन्। उनले सशस्त्र बलको कमान्डर-इन-चिफको रूपमा सेवा गर्छन्, न्यायपालिका प्रमुखको नियुक्ति गर्छन् र राज्यका मुख्य रणनीति तथा लक्ष्मणरेखाहरू तय गर्छन्।
संविधान अनुसार नेता चयन हुनका लागि विशेषज्ञ सभाद्वारा चुनिएको हुनुपर्ने र उनीसँग विशिष्ट धार्मिक विद्वता, इस्लामिक न्यायशास्त्र र राजनीतिको गहिरो ज्ञान, र सुदृढ व्यवस्थापकीय क्षमता हुनु आवश्यक छ।
यदि नेताको मृत्यु भएमा, राजीनामा दिएमा वा उनी अक्षम भएमा, संविधानले ढिलाइ नगरी उत्तराधिकारी चयन गर्न आदेश दिन्छ। जबसम्म नयाँ नियुक्ति हुँदैन, तीन सदस्यीय अस्थायी परिषद्ले उनको अधिकार प्रयोग गर्दछ।
खामेनीको मृत्यु लगत्तै अन्तरिम परिषद् गठन गरिएको छ, जसमा राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियान, न्यायपालिका प्रमुख घोलम-हुसेन मोहसेनी-इजेई र वरिष्ठ रूढिवादी धर्मगुरु अलिरेजा आराफी (जो गार्डियन काउन्सिलका सदस्य र इरानका मदरसाका प्रमुख हुन्) रहेका छन्।
यो परिषद्ले सशस्त्र बलको रेखदेख गर्छ, राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थापन गर्छ र प्रमुख संस्थाहरूको निरीक्षण गर्छ। यद्यपि, यसको अधिकार पूर्ण रूपमा अस्थायी हुन्छ र नयाँ नेता नियुक्त हुने बित्तिकै समाप्त हुन्छ।
इरानमा विशेषज्ञहरूको सभा ८८ जना धर्मगुरुहरू मिलेर बनेको हुन्छ, जो हरेक आठ वर्षमा देशव्यापी मतदानबाट निर्वाचित हुन्छन्। सबै उम्मेदवारहरू पहिले धार्मिक र राजनीतिक योग्यताका लागि ‘गार्डियन काउन्सिल’बाट प्रमाणित हुनुपर्छ।
औपचारिक रूपमा, सभाले नेता चयन मात्र गर्दैन, बरु उनको कार्यसम्पादनको अनुगमन पनि गर्छ र यदि उनी अयोग्य ठहरिएमा उनलाई बर्खास्त गर्ने अधिकार पनि राख्छ। व्यवहारमा भने, यसले सधैं सार्वजनिक असहमति बिना खामेनीको नेतृत्वलाई समर्थन गर्दै आएको छ।
उत्तराधिकारी छान्नका लागि सभाको गोप्य बैठक बस्छ। सदस्यहरूले सम्भावित उम्मेदवारहरूको समीक्षा गर्छन्, उनीहरूको योग्यताको मूल्याङ्कन गर्छन् र मतदान गर्छन्। बहुमत नै पर्याप्त हुन्छ। यदि कुनै पनि उम्मेदवारले संवैधानिक मापदण्ड पूर्ण रूपमा पूरा नगरेको खण्डमा, सदस्यहरूले समग्र नेतृत्व क्षमताको आधारमा कुनै व्यक्तित्व चयन गर्न सक्छन्। छलफलहरू गोप्य राखिन्छन् र निर्णय अन्तिम भएपछि मात्र नतिजा घोषणा गरिन्छ।
संविधानले यो प्रक्रिया सभालाई सुम्पेको भए पनि, अनौपचारिक शक्ति केन्द्रहरू निर्णायक सावित हुन सक्छन्।
इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कप्र्स (आइआरजिसी) का वरिष्ठ कमान्डरहरूले उच्च वर्गबीच सहमति निर्माण गर्न निर्णायक भूमिका खेल्ने विश्वास गरिन्छ। गुप्तचर र न्यायिक संस्थाहरूले पनि सम्भावित उम्मेदवारहरूको आन्तरिक मूल्याङ्कनमार्फत नतिजालाई प्रभाव पार्न सक्छन्।
कोम (Qom) का वरिष्ठ धर्मगुरुहरू, विशेष गरी स्वतन्त्र धार्मिक अधिकार भएका ‘ग्रान्ड आयतोल्लाह’हरूले सभाभित्रको जनमतलाई अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सक्छन्। मतदानमा उनीहरूको कुनै औपचारिक भूमिका नभए पनि, धार्मिक वैधता निर्धारण गर्न उनीहरूको विचारले ठूलो महत्त्व राख्छ।
वर्तमान अशान्ति र क्षेत्रीय द्वन्द्वको वातावरणमा, यी पात्रहरूबीचको आपसी तालमेल निर्णायक हुन सक्छ। प्रणालीभित्रका धेरैका लागि अहिलेको मुख्य प्राथमिकता प्रणालीको निरन्तरता र संस्थागत अस्तित्व नै हुनेछ।
खामेनीको इच्छापत्र (Will) सार्वजनिक गरिएको छैन र उनले आधिकारिक रूपमा कुनै उत्तराधिकारी तोकेका थिएनन्। तैपनि, केही नामहरू वर्षौंदेखि चर्चामा छन्:
मोज्तबा खामेनी (५५): दिवंगत सर्वोच्च नेताका यी दोस्रो छोरा, धर्मगुरु त हुन्, तर उनी सार्वजनिक रूपमा भन्दा पनि पर्दा पछाडि बसेर राजनीति चलाउन सिपालु मानिन्छन्। उनले अहिलेसम्म कुनै पनि ठूलो सरकारी पदमा बसेर चुनाव लडेका छैनन्। तर, इरानको शक्तिशाली सुरक्षा संयन्त्र र सेनाका ठूला अधिकारीहरूसँग उनको निकै राम्रो र घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको बताइन्छ।
अलिरेजा आराफी (६५): अहिलेको अस्थायी टोली (अन्तरिम परिषद्) का सदस्य आराफीलाई एक कट्टरपन्थी तर प्रणालीभित्र बलियो सम्बन्ध भएका नेता मानिन्छ। उनी इरानका सबै मदरसा (धार्मिक पाठशाला) का प्रमुख हुन् र ‘गार्डियन काउन्सिल’ जस्तो शक्तिशाली निकायमा पनि छन्। यी सबै महत्त्वपूर्ण पदहरूमा रहेका कारण उनलाई धेरैले सबैको सहमति जुटाउन सक्ने ‘साझा उम्मेदवार’ का रूपमा हेरेका छन्।
हसन खोमेनी (५३): इरानका संस्थापक नेता आयतोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीका यी नाति अहिलेका चर्चित दाबेदार हुन्। उनी अलि खुल्ला विचार भएका (सुधारवादी) र बीचको बाटो रोज्ने (मध्यमार्गी) नेताहरूका नजिक मानिन्छन्। सन् २०१६ मा उनलाई चुनाव लड्न अयोग्य घोषणा गरिएको थियो, तर उनको पारिवारिक विरासत (खोमेनीको नाति हुनु) र धार्मिक ज्ञानले गर्दा उनी बलियो उम्मेदवार हुन सक्छन्। विशेष गरी, यदि इरानको शासन प्रणालीलाई जनताको ठूलो समर्थन र विश्वास बटुल्नु पर्यो भने उनको नाम अगाडि आउन सक्छ।
मोहम्मद-मेहदी मिरबाघेरी (६३): उनी इरानका एक निकै कट्टरपन्थी धर्मगुरु र विशेषज्ञ सभाका सदस्य हुन्। उनी आफ्नो कडा र कट्टर विचारधाराका लागि चिनिन्छन्, जसले गर्दा उनलाई रूढिवादी समूहले निकै भरपर्दो नेताका रूपमा हेर्ने गर्छ।
मोहसेन आराकी (६९): उनी ‘गार्डियन काउन्सिल’ का पूर्व सदस्य हुन्। यिनको विशेषता के हो भने, यिनले इरान बाहिर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका धार्मिक गतिविधिहरू र संघ-संस्थाहरूमा बसेर काम गरेको राम्रो अनुभव बटुलेका छन्।
अन्ततः, उत्तराधिकारको विषय सार्वजनिक बहस भन्दा पनि धार्मिक र सुरक्षा सम्बद्ध उच्च वर्गबीचको वार्तामा निर्भर हुनेछ। तेहरानले सामान्य संवैधानिक निरन्तरता प्रदर्शन गर्न चाहे पनि, युद्धको बीचमा आन्तरिक शक्ति सन्तुलन र बाह्य दबाबले नै इरानको भावी नेतृत्व र भविष्य तय गर्ने सम्भावना छ।
(दियोपोस्ट अनुवाद)
