एजेन्सी- अमेरिकाको न्युयोर्कस्थित सदेबी लिलामी गृहमा भएको एक लिलामी (अक्सन) मा ‘नानोटाइरानोसोरस’ भनिने डायनासोरको अति दुर्लभ कङ्काल ४ करोड ७३ लाख अमेरिकी डलर (करिब ६ अर्ब ३५ करोड नेपाली रुपैयाँ) मा बिक्री भएको छ। ६ जना खरिदकर्ताहरूबिच १२ मिनेटसम्म चलेको कडा प्रतिस्पर्धापछि यो बिक्री भएको हो।
‘जोडी’ नाम दिइएको यो डायनासोर प्रसिद्ध टी-रेक्स (T. rex) प्रजातिकै सानो नातेदार हो। वैज्ञानिकहरूका अनुसार विश्वभर यस्ता कङ्काल जम्मा तीनवटा मात्र फेला परेका छन्, जसले गर्दा यसको मूल्य यति धेरै बढेको हो। यसको सुरुवाती मूल्य ६० देखि ९० लाख डलर मात्र अनुमान गरिएको थियो, तर सोचेभन्दा धेरै गुणा बढी मूल्यमा यो बिकेको हो।
अनुमानित ६० देखि ९० लाख डलरको प्रारम्भिक मूल्यलाई धेरै पछाडि छाड्दै, यो बिक्रीले जीवाश्म लिलामीको हालसम्मकै उच्च रेकर्डलाई थोरै अन्तरले मात्र उछिन्न सकेन। गत जुलाईमा ‘गस’ नामको उत्कृष्ट टी-रेक्स कङ्काल ५ करोड १ लाख डलरमा बिक्री भएर नयाँ रेकर्ड कायम गरेको थियो।
९.६ फिट अग्लो र १९.६ फिट लामो ‘जोडी’ आकारमा ‘गस’ भन्दा झन्डै आधा मात्र छ। यस्ता समान अवशेषहरूको दुर्लभताले नै यसको लिलामी मूल्यलाई यति माथि पुर्याउन भूमिका खेलेको मानिन्छ। जीवाश्म विज्ञानमा नानोटाइरानोसोरस प्रजातिको अस्तित्वलाई लिएर लामो समयदेखि तीव्र बहस हुँदै आएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले भर्खरै मात्र यसलाई वयस्क नभएको (बाल) टी-रेक्स भन्नुको सट्टा एक छुट्टै डायनासोर प्रजाति मान्ने पक्षमा निष्कर्ष निकालेका छन्।
सदेबीका अनुसार १९१ वटा हड्डीका टुक्राहरू मिलेर बनेको यो अवशेष निकै उत्कृष्ट रूपमा सुरक्षित अवस्थामा छ, जसमा लगभग पूर्ण खप्पर समेत समावेश छ।
यो कङ्काल सन् २०१९ मा मोन्टानाका पशुपालक जोडी पियर्सनले पत्ता लगाएका थिए, जसको नामबाट यसको नामकरण गरिएको हो। यसलाई डायनासोर काउब्वाई’ भनेर चिनिने व्यावसायिक जीवाश्मविद् क्लेटन फिप्सले उत्खनन गरेका थिए।
पहिले लिलामीमा बिक्री भएका अन्य धेरै महत्त्वपूर्ण जीवाश्महरू जस्तै, ‘जोडी’ पनि मोन्टाना, वायोमिङ र डाकोटासम्म फैलिएको भौगोलिक क्षेत्र हेल क्रिक फर्मेसन बाट निकालिएको हो। सन् १९०२ मा टी-रेक्सको पहिलो कङ्कालहरू मध्ये एक यहीँ भेटिएको थियो र सोही क्षेत्रमा भेटिएका अवशेषका आधारमा यस प्रजातिको नाम टी-रेक्स राखिएको थियो।
सन् २००६ मा, जोडी उत्खनन गरिएको स्थलभन्दा केही दूरीमा फिप्सले ‘ड्युअलिङ डायनासोर’ नामक पौराणिक जीवाश्म उत्खनन गरेका थिए, जुन अहिले नर्थ क्यारोलाइना म्युजियम अफ न्याचुरल साइन्सेजमा राखिएको छ। त्यसमा लडाइँ गरिरहेको अवस्थाका दुई कङ्कालहरू छन् । एउटा ट्राइसेराटोप्स र अर्को सानो टाइरानोसोर, जसलाई अहिले नानोटाइरानोसोरस भनेर पहिचान गरिएको छ। तेस्रो ज्ञात नानोटाइरानोसोरस कङ्काल ‘जेन’ हो, जुन हेल क्रिकबाटै प्राप्त भएको थियो र हाल इलिनोइसको रकफोर्डस्थित बर्पी म्युजियम अफ न्याचुरल हिस्ट्रीमा राखिएको छ।
सदेबीका अनुसार कङ्कालको समग्र आकार र हड्डीको विकासका आधारमा ‘जोडी’ एक वयस्क नमुना हो। हराएका हड्डीहरूलाई कस्टम थ्रिडी प्रिन्टेड र मूर्तिकलाका तत्त्वहरूद्वारा प्रतिस्थापन गरिएको छ। यो जीवाश्म पूर्ण अधिकार सहित बिक्रीमा राखिएको थियो, जसको अर्थ यसमा अन्य डायनासोरहरू जस्तै कुनै कपीराइट लागु हुनेछैन। यसका नयाँ मालिक (जसको पहिचान खुलाइएको छैन) ले यस कङ्कालका प्रतिलिपिहरू बनाएर सङ्ग्रहालय वा सङ्ग्रहकर्ताहरूलाई बिक्री गर्न सक्नेछन्।
डायनासोरका जीवाश्महरूको यति उच्च मूल्यमा हुने बिक्रीले वैज्ञानिकहरूबाट तीव्र आलोचना खेप्दै आएको छ, किनकि यसले अवशेषहरूलाई सार्वजनिक दायराबाट हटाउँछ र अध्ययनका लागि अप्राप्य बनाउँछ।
“हामीले भर्खरै मात्र नानोटाइरानोसोरस वास्तविक प्रजाति हो भनेर थाहा पाएका थियौँ, र अहिले यसको सबैभन्दा राम्रो कङ्कालहरू मध्ये एक उच्च बोली लगाउने व्यक्तिलाई बिक्री हुन लागिरहेको छ,” स्कटल्यान्डको युनिभर्सिटी अफ एडिनबर्गका जीवाश्म विज्ञान र विकासक्रमका प्राध्यापक स्टिभ ब्रुसाटेले एक इमेलमा भने। “कुनै सङ्ग्रहालयमा प्रदर्शन गरिएर बालबालिका, परिवार र सर्वसाधारणलाई आकर्षित र प्रेरित गर्नुको सट्टा यो कुनै निजी सङ्ग्रहकर्ताको लकर वा भल्टमा बन्द हुन सक्छ भन्ने सोच्दा पनि दुःख लाग्छ।”
डेभिड हन, जीवाश्मविद् तथा लन्डनको क्विन मेरी युनिभर्सिटीका प्राणीशास्त्रका उपप्राध्यापकले ‘जोडी’ अनुमान गरिएभन्दा धेरै गुणा बढी मूल्यमा बिक्री भएकोमा आफू निकै आश्चर्यचकित भएको बताए। “यो डायनासोरको मूल्यमा आएको एउटा ठूलो उछाल जस्तो लाग्छ, जुन कुनै न कुनै विन्दुमा फुट्नै पर्छ। मूल्यहरू सधैँ यसरी बढिरहन सक्दैनन्,” उनले थपे।
“यस नमुनाको सम्भावित वैज्ञानिक मूल्यको सन्दर्भमा, विशेषज्ञहरूद्वारा उचित र प्रमाणित अध्ययन बिना केही भन्न धेरै गाह्रो छ,” हनले भने। “यदि यो नमुना सार्वजनिक सङ्ग्रहमा पुगेर अध्ययनका लागि उपलब्ध भयो भने म धेरै आश्चर्यचकित हुनेछु, त्यसैले त्यो विन्दुसम्म यो प्रभावकारी रूपमा विज्ञानको पहुँचभन्दा बाहिर रहनेछ।”
