किन मनाइन्छ गाईजात्रा पर्व ? यस्तो छ कारण !

काठमाडौं । आज गाइजात्रा पर्व । प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिनसम्म गाइजात्रा पर्व मनाइने गरिन्छ ।

गाईजात्रा पर्व मुख्यतः मृत्यु भोगेका परिवारका आत्मालाई सम्झना र सान्त्वना दिने उद्देश्यले मनाइन्छ । परम्परागत सांस्कृतिक पर्व ‘गाईजात्रा’मा एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झना गर्दै गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारी बजार परिक्रमा गराउने चलन छ ।

इतिहास र उत्पत्ति
गाईजात्राको चलन मल्लकालीन काठमाडौं उपत्यकाबाट सुरु भएको मानिन्छ। विशेषगरी राजा प्रताप मल्लको समयदेखि यसको प्रचलन सुरु भएको हो । कथा अनुसार, राजा प्रताप मल्लकी रानी आफ्नो छोराको मृत्युले गहिरो दुस्खमा थिइन् । रानीलाई संसारमा मृत्यु स्वाभाविक हो भन्ने देखाउन रानीलाई खुसी बनाउन राजा प्रताप मल्लले दरबारमा आदेश दिए कि वर्षभरि जसको परिवारमा मृत्यु भएको छ, उनीहरूले गाई (वा गाईको स्वरूपमा सजाएको बालबालिका)को जुलुस निकालून्। यसै अनुरुप राजा प्रताप मल्लले सुरु गरेको गाइजात्रा पर्व अहिले पनि देशै भरि मनाउने गरिन्छ ।

धार्मिक मान्यता
हिन्दू धर्म अनुसार, गाईलाई मृत आत्मालाई वैकुण्ठ पुग्न मार्गदर्शक मानिन्छ। मृत्यु पश्चात आत्माले वैकुण्ठ जान गाईको सहारा पाउने विश्वासले यो पर्वमा गाई वा गाईको प्रतीक प्रयोग गरिन्छ।

मनोरञ्जन र सांस्कृतिक पक्ष
यो दिन नाचगान, व्यङ्ग्य प्रहसन, रंगीन पोशाक र झाँकीसहितको जुलुसले शहर भरिपूर्ण हुन्छ, जसले वातावरणलाई रमाइलो बनाउँछ।

विकृतिका विरुद्ध हास्यव्यङ्ग्यका रुपमा गाईजात्रा

हास्य, व्यङ्ग्य र सामाजिक आलोचनाको माध्यमका रुपमा गाईजात्रामा खुला रुपमा शासक र सामाजिक विकृतिहरूमाथि व्यङ्ग्य गर्ने प्रचलन पनि छ।

पञ्चायती व्यवस्थाप्रति व्यङ्ग्य गरेको भन्दै २०१७ पुस १ गतेको शाही ‘कू’पछि गाईजात्रामा पनि प्रतिबन्ध लागेको थियो । विसं २०३३ मा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले महोत्सवका रूपमा झाँकी र हास्यव्यङ्ग्यसहित गाईजात्रा फेरि मनाउन थालेको हो ।

आजभोलि गाईजात्राका अवसरमा समाजमा विद्यमान विकृति र विसङ्गति उजागर गरिन्छ । सार्वजनिक रूपमा मनोरञ्जनात्मक तथा व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले विविध कार्यक्रमको आयोजनासमेत हुन्छ । पत्रपत्रिकामा पनि सामाजिक कुरीतिलाई समेटेर हास्यव्यङ्ग्य अङ्क प्रकाशित गरिन्छ ।