काठमाडौँ । तिहार नेपालीको प्रमुख चाड हो । दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको आत्मीयता, पारिवारिक भेटघाट, देउसीभैलो र मिठोमसिनो खानपान तिहारका विशेषता हुन् । तिहारमा घरघरमा सेलरोटी, अनरसा, फिनी, पुरी, पकौडा, मिठाइ तथा मासुका विभिन्न परिकार पाक्ने गर्छन् ।
तर तिहारमा मिठोमसिनो खाने नाममा चिल्लो र गुलियो परिकारको अत्यधिक सेवन स्वास्थ्यका लागि घातक बन्न सक्छ । सेलरोटी, पुरी, पकौडा, मिठाइ र बोसोयुक्त मासुको अनियन्त्रित सेवनले मोटोपनदेखि मधुमेह, मुटुरोग र कलेजोमा बोसो जम्ने समस्यासम्मको जोखिम बढाउने चिकित्सकले चेतावनी दिएका छन् । विशेषगरी दीर्घरोगीले चाडपर्वको रमाइलोमा खानपान र नियमित औषधिलाई बेवास्ता नगर्न उनीहरूको सुझाव छ।
तर चाडपर्वको रमाइलोमा आवश्यकताभन्दा बढी चिल्लो, गुलियो र नुनिलो खानेकुरा सेवन गर्दा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ । विशेषगरी मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु, मिर्गौला तथा कलेजोसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले खानपानमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने चिकित्सक तथा पोषणविद्को सुझाव छ ।
चिल्लो र गुलियो परिकार खानै नहुने भने होइन । शरीरलाई ऊर्जा र आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउन बोसो तथा कार्बोहाइड्रेट चाहिन्छ । तर कुन प्रकारको खानेकुरा, कति मात्रा र कति पटक खाने भन्ने कुराले स्वास्थ्यमा ठूलो फरक पार्छ ।
पोषणविद् प्रा.डा. उमा कोइरालाका अनुसार चिल्लो पदार्थ शरीरका लागि आवश्यक पोषक तत्त्व हो । यसले शरीरलाई ऊर्जा दिनुका साथै कोषिकाको संरचना कायम राख्न, हर्मोन निर्माण गर्न तथा भिटामिन ए, डी, ई र के शरीरमा अवशोषण गर्न मद्दत गर्छ। तर सबै प्रकारका चिल्लो पदार्थ स्वास्थ्यका लागि समान रूपमा लाभदायक हुँदैनन् ।
घिउ, नौनी, बोसोयुक्त मासु, पूर्ण चिल्लोयुक्त दूध तथा पाम तेलमा स्याचुरेटेड फ्याट पाइन्छ । यस्ता पदार्थको अत्यधिक सेवनले रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल (एलडीएल) बढाउन सक्छ । यसले रक्तनली साँघुरिने, मुटुरोग तथा हृदयाघातको जोखिम बढाउने सम्भावना हुन्छ ।
त्यस्तै, प्रशोधित खाद्य पदार्थ, केही बेकरीका परिकार र औद्योगिक रूपमा उत्पादित ट्रान्स फ्याटयुक्त खानेकुरा मुटुको स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छन् । ट्रान्स फ्याटले खराब कोलेस्ट्रोल बढाउनुका साथै राम्रो कोलेस्ट्रोल (एचडीएल) घटाउन सक्छ ।
यसको विकल्पमा तोरी, भटमास, सूर्यमुखी र जैतुनको तेल, बदाम, ओखर, तिल तथा माछामा पाइने असन्तृप्त चिल्लो पदार्थलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ । यद्यपि स्वस्थकर तेल पनि बढी मात्रामा सेवन गर्दा शरीरमा अतिरिक्त क्यालोरी पुग्ने भएकाले यसको मात्रा नियन्त्रण गर्न आवश्यक हुन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ)का अनुसार अस्वस्थकर चिल्लो पदार्थको सट्टा असन्तृप्त चिल्लो पदार्थ प्रयोग गर्नु र औद्योगिक ट्रान्स फ्याटबाट टाढा रहनु स्वस्थ खानपानको महत्त्वपूर्ण आधार हो ।
चिल्लोयुक्त परिकार आवश्यकताभन्दा बढी खाँदा शरीरमा ऊर्जा अर्थात् क्यालोरीको मात्रा बढ्छ । तर शरीरले उक्त ऊर्जा खर्च गर्न सकेन भने अतिरिक्त ऊर्जा बोसोका रूपमा सञ्चित हुन्छ। यसले तौल बढ्ने र मोटोपनको समस्या निम्त्याउन सक्छ।
वरिष्ठ फिजिसियन प्राडा लोचन कार्कीका अनुसार पेट वरिपरि बोसो जम्मा हुँदै जाँदा शरीरमा इन्सुलिन प्रतिरोध (इन्सुलिन रेसिस्टेन्स) विकास हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा शरीरले इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैन र रगतमा चिनीको मात्रा बढ्न थाल्छ। यसले टाइप-२ मधुमेहको जोखिम बढाउँछ ।
अस्वस्थकर खानपान, बढी क्यालोरी सेवन, मोटोपन र शारीरिक निष्क्रियताले कलेजोमा बोसो जम्ने समस्यासमेत बढाउन सक्छ । कलेजोमा बोसो जम्ने समस्या सुरुमा लक्षणविहीन हुन सक्ने भएकाले यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।
तिहारमा मिठाइ, अनरसा, फिनी, सेलरोटी, लड्डु, बर्फी तथा गुलियो पेय पदार्थको सेवन बढ्ने गर्छ। यस्ता परिकारमा चिनी, मैदा र चिल्लो पदार्थको मात्रा बढी हुन सक्छ ।
गुलियो खानेकुरामा पाइने अतिरिक्त चिनीले शरीरमा क्यालोरीको मात्रा बढाउँछ । नियमित रूपमा आवश्यकताभन्दा बढी चिनी सेवन गर्दा तौल बढ्ने, मोटोपन, दाँतमा किरा लाग्ने तथा टाइप-२ मधुमेह र मुटुरोगसँग सम्बन्धित जोखिम बढ्न सक्छ ।
विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्तिले एकैपटक धेरै गुलियो परिकार सेवन गर्दा रगतमा चिनीको मात्रा तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ । सेलरोटी र मिठाइ मात्र होइन, चिनी मिसाइएको चिया, जुस, कोल्ड ड्रिंक्स तथा अन्य पेय पदार्थले पनि शरीरमा चिनीको मात्रा बढाउँछन् ।
डब्लुएचओले दैनिक कुल ऊर्जाको १० प्रतिशतभन्दा कम हिस्सा अतिरिक्त अर्थात् फ्री सुगरबाट लिन सुझाव दिएको छ । अझ राम्रो स्वास्थ्य लाभका लागि यसलाई कुल ऊर्जाको पाँच प्रतिशतभन्दा कममा सीमित गर्न सिफारिस गरिएको छ । दैनिक दुई हजार क्यालोरी ऊर्जा आवश्यक पर्ने व्यक्तिका लागि १० प्रतिशत भनेको करिब ५० ग्राम वा १२ समतल चम्चा चिनी बराबर हो । यसमा खानेकुरामा थपिएको चिनी, मह, सिरप तथा फलफूलको जुसमा प्राकृतिक रूपमा रहेको चिनीसमेत पर्छ ।
त्यसैले तिहारमा गुलियो परिकार खाँदै नखानेभन्दा पनि थोरै मात्रामा खाने, एकैपटक धेरै प्रकारका मिठाइ नखाने र गुलियो पेय पदार्थको सट्टा पानी पिउने बानी उपयुक्त हुन्छ ।
मधुमेह भएका व्यक्तिका लागि चाडपर्वको खानपान व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । नियमित खानपानको तालिका बिग्रनु, मिठाइ तथा कार्बोहाइड्रेटयुक्त खानेकुरा बढी खानु र शारीरिक गतिविधि घट्नुले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न कठिन बनाउन सक्छ ।
चिकित्सक प्रा.डा. कार्कीका अनुसार मधुमेह भएका व्यक्तिले तिहारमा आफ्नो नियमित खानपान र औषधि सेवनको तालिका कायम राख्नुपर्छ। चाडपर्वका कारण औषधि वा इन्सुलिनको मात्रा घटाउने, बढाउने वा बन्द गर्ने काम चिकित्सकको सल्लाहबिना गर्नु हुँदैन ।
अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सीडीसी) ले पनि मधुमेह भएका व्यक्तिलाई चाडपर्वमा नियमित समयमा खाना खान, मिठाइ खाने भए अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त खानेकुराको मात्रा मिलाउन, रगतमा चिनीको निगरानी गर्न र खानाको मात्रा नियन्त्रण गर्न सुझाव दिएको छ । खाना छाडेर पछि धेरै खाने बानीले पनि समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले नुनको मात्रा घटाउनुपर्छ । पकौडा, समोसा, चिप्स, अचार, प्रशोधित मासु तथा प्याकेटका खानेकुरामा नुनको मात्रा बढी हुन सक्छ । यस्ता खानेकुराको अत्यधिक सेवनले रक्तचाप नियन्त्रणमा कठिनाइ हुन सक्छ ।
डब्लुएचओले वयस्क व्यक्तिका लागि दैनिक पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सुझाव दिएको छ । यो करिब एक समतल चिया चम्चा नुन बराबर हो। यसमा खाना पकाउँदा र टेबुलमा थपिएको सबै नुन समावेश हुन्छ ।
मुटु तथा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले भने आफ्नो रोगको अवस्था र चिकित्सकले दिएको खानपानसम्बन्धी सल्लाहअनुसार खानेकुरा छनोट गर्नुपर्छ ।
चाडपर्वमा स्वादसँगै पोषणलाई पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । तिहारमा घरमै उपलब्ध हुने खानेकुरालाई सन्तुलित रूपमा मिलाएर खान सकिन्छ । सेलरोटी र मिठाइ मनपर्ने परिकार भए पनि थोरै मात्रामा खाने र एकैपटक धेरै प्रकारका गुलियो तथा चिल्लो परिकार नखाने गर्नुपर्छ । मासु खाँदा बोसो कम भएको मासु छनोट गर्ने, देखिने बोसो हटाउने र कुखुराको मासु खाँदा छाला निकाल्ने गर्नुपर्छ ।
खानामा हरियो सागसब्जी, सलाद र ताजा फलफूल समावेश गर्नु राम्रो हुन्छ । तोरी, भटमास वा सूर्यमुखीको तेल उचित मात्रामा प्रयोग गर्ने, तेलमा पटक–पटक खानेकुरा तार्ने काम नगर्ने तथा गहिरो तेलमा तार्नुको सट्टा उसिन्ने, बाफमा पकाउने, ग्रिल गर्ने वा थोरै तेलमा पकाउने विधि अपनाउनुपर्छ ।
कोल्ड ड्रिंक्स, प्याकेटका जुस र अत्यधिक चिनी मिसाइएका पेय पदार्थको सट्टा स्वच्छ पानी पिउनु राम्रो हुन्छ । अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनले पनि गहिरो तेलमा खानेकुरा तार्ने विधिको सट्टा स्वस्थकर खाना पकाउने तरिका अपनाउन सुझाव दिएको छ ।
तिहारमा खानपानसँगै शारीरिक गतिविधिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । चाडपर्वका कारण दैनिक हिँडडुल र व्यायामको बानी छाड्नु हुँदैन । खाना खाएपछि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार केही समय हिँडडुल गर्न सकिन्छ । सीडीसीका अनुसार ठूलो भोजनपछि १० मिनेटजति हिँड्नु पनि शारीरिक गतिविधि बढाउने उपयोगी उपाय हुन सक्छ। नियमित शारीरिक गतिविधिले रगतमा चिनीको मात्रा व्यवस्थापन गर्न र तौल नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ ।
त्यस्तै, पर्याप्त निद्रा, नियमित खानपान र पानीको सेवनमा ध्यान दिनुपर्छ। विशेषगरी चाडपर्वमा राति अबेरसम्म जाग्राम बस्ने, खाना खाने समय अनियमित बनाउने र शारीरिक गतिविधि घटाउने बानीबाट जोगिनुपर्छ ।
तिहारमा चिल्लो र गुलियो परिकार पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्छ भन्ने होइन । शरीरलाई आवश्यक पर्ने चिल्लो पदार्थ र कार्बोहाइड्रेट सन्तुलित मात्रामा सेवन गर्नुपर्छ । समस्या खानेकुरा खानुमा भन्दा पनि आवश्यकताभन्दा बढी र असन्तुलित रूपमा खानुमा हुन्छ ।
एकै दिन धेरै मिठाइ र चिल्लो परिकार खाँदैमा सबैलाई दीर्घकालीन रोग लाग्छ भन्ने हुँदैन । तर यस्तो खानपान नियमित बानी बन्नु स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ । पहिलेदेखि मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु तथा कलेजोको समस्या भएका व्यक्तिमा भने खानपानमा हुने लापरबाहीले विद्यमान स्वास्थ्य समस्या नियन्त्रण गर्न कठिन बनाउन सक्छ ।
त्यसैले तिहारमा आफूलाई मनपर्ने परिकारको स्वाद लिने तर मात्रा नियन्त्रण गर्ने, सन्तुलित भोजन गर्ने र नियमित शारीरिक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने बानी अपनाउनुपर्छ । चाडपर्वको वास्तविक खुसी स्वादिष्ट खानामा मात्र नभई परिवारसँगको आत्मीयता र स्वस्थ जीवनशैलीमा पनि निर्भर हुन्छ ।
