संसारलाई गलत देखाउने पुरानो नक्सा खारेज हुने, अब अफ्रिका र साना देशहरूले पाउने भए सही आकार!

संयुक्त राष्ट्रसंघ (विश्वका देशहरूको साझा संस्था) को सभामा शुक्रबार अफ्रिकी देशहरूको पहलमा विश्वका देशहरूको वास्तविक आकार देखाउने नयाँ विश्व नक्सा अपनाउने पक्षमा मतदान भयो।

अफ्रिकी देशहरूको समूह र बहामसले अघि सारेको “नक्सा सुधार गरौँ” भन्ने यो प्रस्ताव ठूलो बहुमतले पास भयो: १६४ देशले यसको पक्षमा भोट हाले, ६ वटा तटस्थ (अनुपस्थित) रहे र अमेरिकाले मात्र यसको विपक्षमा भोट हाल्यो।

यो प्रस्तावको उद्देश्य विश्वका सबै क्षेत्रहरू, विशेष गरी अफ्रिकालाई “न्यायसंगत” (सहि र निष्पक्ष) रूपमा देखाउनु हो। हालको नक्सामा देशहरूको आकार बिगारेर देखाइएको (विकृत) हुनाले मानिसहरूको दिमागमा यो महादेश सानो मात्र हो भन्ने गलत सोच (प्रतीकात्मक न्यूनीकरण) बसेको छ भन्ने यसको तर्क छ।

अहिले प्रयोग भइरहेका धेरैजसो नक्साहरू सन् १५६९ मा युरोपका भूगोलविद् (नक्सा बनाउने विज्ञ) गेरार्डस मर्कटरले बनाएको मर्कटर प्रजेक्सन (नक्सा बनाउने एक किसिमको तरिका) मा आधारित छन्। उत्तर र दक्षिणको दिशा ठ्याक्कै छुट्याउन सजिलो हुने भएकाले यो बाटो पत्ता लगाउन (नौवहन) धेरै प्रयोग गरिन्छ।

तर, यसमा देशहरूको नापमा गडबडी (विकृति) भएको छ। भूमध्यरेखा (पृथ्वीको बीचको भाग) बाट टाढा भएका देशहरू नजिकका देशहरूभन्दा धेरै ठूला देखिन्छन्। उदाहरणको लागि, यो नक्सामा ग्रिनल्याण्ड दक्षिण अमेरिकाभन्दा ठूलो देखिन्छ र लगभग अफ्रिकाजत्रै ठूलो देखिन्छ।

वास्तवमा, ग्रिनल्याण्ड कंगो प्रजातान्त्रिक गणतन्त्रजत्रो मात्र छ र अफ्रिका चाहिँ ग्रिनल्याण्डभन्दा १४ गुणा ठूलो छ।

केही आलोचकहरूको विचारमा यो पुरानो नक्सा अझै चलाइरिनुको कारण यसले युरोप र उत्तर अमेरिकालगायतका पश्चिमी देशहरूलाई ठूलो र बीचमा देखाउँछ, जसले गर्दा युरोपेलीहरू अरूभन्दा ανώतर (श्रेष्ठता) हुन् भन्ने भ्रमलाई टिकाइराख्न मद्दत गर्छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको प्रस्तावमा भनिएको छ, “यो गडबडीले गर्दा अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र दक्षिण एसियाको वास्तविक आकार सानो देखाइएको छ र यसले संसारप्रतिको गलत (असंतुलित) दृष्टिकोणलाई जोगाइराखेको छ।”

यसले अझै थपेको छ कि यी गडबडीहरूले “दक्षिणतर्फका देशहरूको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्था, पूर्वाधारको आवश्यकता, विकासको सम्भावना र समृद्धिलाई कम आँक्न (न्यूनीकरण गर्न) सघाउँछ, र यसले वातावरण, राजनीति तथा सुरक्षा क्षेत्रमा पनि पूर्वाग्रह (पक्षपाती सोच) बढाउन सक्छ।”

नक्साका यी गल्तीहरू ‘सुधार गर्न’ फ्रान्सको समर्थन

त्यसैले यो प्रस्तावले, यसलाई “मानसिक न्याय र ऐतिहासिक गल्ती सुधार गर्ने काम (संज्ञानात्मक न्याय र स्मरणात्मक क्षतिपूर्ति)” को रूपमा लिँदै, मर्कटर नक्साको सट्टा देशहरूको वास्तविक क्षेत्रफल देखाउने ‘इक्वल अर्थ’ (Equal Earth) नक्सा प्रयोग गर्नुपर्छ भनेको छ।

सन् २०१८ को उत्तर अमेरिकी नक्सा पठन सम्मेलनमा ल्याइएको यो नयाँ नक्सामा युरोप सानो देखिन्छ, ब्राजिल ठूलो हुन्छ, र ग्रिनल्याण्ड धेरै नै सानो देखिन्छ। यसमा अफ्रिका अझ धेरै ठूलो देखिन्छ।

फ्रान्सका विदेशमन्त्री ज्याँ-नोएल बारोटले शुक्रबार फ्रान्सले देशहरूको वास्तविक आकार देखाउने नक्साको पक्षमा लाग्न “मर्कटर नक्सा प्रयोग गर्न छोड्ने” घोषणा गरेको सरकारी टिभी नेटवर्क फ्रान्स ट्वान्टी फोरले जनाएको छ।

बारोटले भने, “अमेरिका, रुस र चीनले अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका वा दक्षिणपूर्व एसियाको तुलनामा विनाकारण नक्सामा धेरै ठूलो ठाउँ ओगटेका छन्,” र थपे, “यस्ता गलत नक्साले मानिसको मनमा गलत धारणा बसाउँछन् (धारणामा जस्छन्), त्यसैले अब यी गल्तीहरू सुधार्ने समय आएको छ।”

मार्चमा अफ्रिकी संघले यो नयाँ ‘इक्वल अर्थ’ नक्सा अपनाएपछि र अप्रिलमा टोगो देशले अफ्रिकी संघको तर्फबाट संयुक्त राष्ट्रसंघका अन्य देशहरूलाई पनि यस्तै गर्न आग्रह गरेपछि राष्ट्रसंघमा यो मतदान भएको हो। त्यसपछि यसको मस्यौदा (प्रस्तावको कच्चा रूप) तयार भयो र जुलाईमा राष्ट्रसंघमा यस विषयमा अनौपचारिक छलफलहरू भएका थिए।

मार्च महिनामा अफ्रिकी संघकी एक अधिकारी अम्मा ट्वाम-अमोआले भनिन्, “अफ्रिका, जुन पहिले नक्सामा सानो देखाइएको थियो, अब भौगोलिक, ऐतिहासिक, नैतिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, कूटनीतिक र विश्वव्यापी रूपमा आफ्नो वास्तविक आकारमा चिनिन चाहन्छ (जिद्दी गर्दछ)।”

न्युजिल्याण्डले पनि मर्कटर नक्सामा गुनासो गरेको छ। सन् २०१८ मा त्यहाँकी तत्कालीन प्रधानमन्त्री जिसिआर्डा आर्डेनको विज्ञापनमा रमाइलो गर्दै भनिएको थियो कि नक्साको कुनामा परेको हुनाले “न्युजिल्याण्ड विश्वको नक्साबाटै हराउँदै गएको छ।”

नयाँ ‘इक्वल अर्थ’ नक्साले यो समस्या पनि हटाएको छ। यो विभिन्न तरिकाले बनाइएको छ, जसमा लन्डनको ग्रिनविचको सट्टा ‘ओशिनिया’ (अष्ट्रेलिया र आसपासका टापुहरू) लाई बीचमा राख्ने नक्सा पनि पाइन्छ। लन्डनको ग्रिनविचलाई लामो समयदेखि समय र नक्साको मुख्य केन्द्र मानिंदै आएको छ।

गुगल म्याक्स जस्ता डिजिटल नक्साहरूले पनि हाल मर्कटर नक्साकै रूप प्रयोग गरिरहेका छन्। यो नयाँ प्रस्तावले प्रविधि कम्पनीहरूलाई संयुक्त राष्ट्रसंघका देशहरूसँग मिलेर सही नक्सा अपनाउन आग्रह गरेको छ।

(यो लेख सीएनएन (CNN) मा “UN votes to adopt new map that makes our world look very different” शीर्षकमा प्रकाशित भएको हो।