काठमाडौँ । तराई-मधेशमा विशेष उत्साह र श्रद्धाका साथ मनाइने छठ पर्व आज आइतबार देशभर मनाइँदैछ । सूर्यदेव र छठी माताको पूजा आराधना गरी मनाइने यस पर्वको रौनक तराई-मधेशसँगै पछिल्लो समय पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा समेत फैलिँदै गएको हो ।
दसैँ र तिहारको समाप्तिसँगै सुरु भएको छठको उत्साहले अहिले तराई-मधेशका नदी, तलाउ, पोखरी तथा जलाशयका घाटहरू सजिएका छन् ।
विशेषगरी सूर्यको उपासना गरिने छठ पर्व धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, शुद्धता र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताको प्रतीक मानिन्छ । यस पर्वमा अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ्य दिइने भएकाले यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व विशिष्ट रहेको छ ।
छठ पर्व चार दिनसम्म विभिन्न विधि र परम्पराअनुसार मनाइन्छ । पर्वको पहिलो दिन नहाय-खाय अर्थात् अरबा-अरबाइन गरिन्छ । यस दिन व्रतालुहरूले स्नान गरी शुद्ध भोजन ग्रहण गर्दै व्रतको सुरुवात गर्छन् । दोस्रो दिन खरना मनाइन्छ । यस दिन दिनभर उपवास बसेर साँझ चन्द्रमालाई अर्घ्य दिएपछि दूध, चामल र सख्खरबाट बनाइएको खीर प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने चलन छ ।
तेस्रो दिन अर्थात् आज षष्ठी तिथिमा अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ । व्रतालुहरू पूजा सामग्री, फलफूल, नरिवल, उखु, ठेकुवा, भुसुवा तथा अन्य प्रसाद बाँसका ढक्की र नाङ्लोमा सजाएर नजिकका नदी, पोखरी तथा जलाशयमा पुग्छन् । सामूहिक रूपमा लोकगीत गाउँदै सूर्यदेवको आराधना गर्ने परम्परा छ । पर्वको अन्तिम दिन सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ व्रत सम्पन्न हुनेछ ।
धार्मिक विश्वास र महत्व
छठ पर्वमा सूर्यदेव र छठी माताको पूजा गरिन्छ । सूर्यलाई पृथ्वीमा जीवनको प्रमुख आधार मानिन्छ । सूर्यको प्रकाश र तापबाट मानव जीवन, वनस्पति तथा समस्त जीवजगत् सञ्चालित हुने भएकाले सूर्यप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने पर्वका रूपमा पनि छठलाई लिइन्छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार छठी माताको आराधना गर्नाले सन्तानको सुख, परिवारको कल्याण, आरोग्यता, सुख-समृद्धि र मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ । विशेषगरी सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य र परिवारको सुखशान्तिको कामना गर्दै महिलाहरूले कठिन व्रत बस्ने परम्परा छ ।
छठ पर्वसँग महाभारतकालीन धार्मिक प्रसङ्ग पनि जोडिएको पाइन्छ । पाण्डवहरू वनवास तथा अज्ञातवासमा रहँदा द्रौपदीले सूर्यदेवको आराधना गरेको र त्यसबाट सङ्कट निवारण भएको धार्मिक विश्वासका आधारमा पनि यस पर्वको परम्परा विकास भएको जनविश्वास छ ।
छठ शब्द संस्कृतको ‘षष्ठी’ शब्दबाट विकसित भएको मानिन्छ । कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन विशेष पूजा गरिने भएकाले यस पर्वलाई छठ भनिएको हो ।
धार्मिक महत्वसँगै छठ पर्व सामाजिक सद्भाव, समानता र सामूहिक एकताको पर्वका रूपमा समेत परिचित छ । यस पर्वमा जातजाति, भाषा, धर्म, वर्ग र समुदायको विभेदभन्दा माथि उठेर सबैले एकै स्थानमा भेला भई पूजा गर्ने परम्परा छ ।
छठ पर्वमा प्रयोग गरिने अधिकांश पूजा सामग्री स्थानीय कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित छन् । उखु, केरा, नरिवल, अदुवा, बेसार, फलफूल तथा गहुँ र चामलबाट तयार गरिएका परिकार प्रसादका रूपमा चढाइन्छन् । यसले कृषि, किसान र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ ।
त्यस्तै, छठमा महिलाको महत्वपूर्ण भूमिका रहने भएकाले यस पर्वले महिला शक्ति, समर्पण, अनुशासन र पारिवारिक जिम्मेवारीलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ । व्रतालुहरूले कठोर नियम पालना गर्दै श्रद्धा र निष्ठाका साथ व्रत बस्ने भएकाले यसलाई शुद्धता र आत्मअनुशासनको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ ।
पछिल्लो समय छठ पर्व तराई-मधेशमा मात्र सीमित नरही काठमाडौँलगायत देशका विभिन्न पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा समेत लोकप्रिय बन्दै गएको छ । विभिन्न समुदायका मानिसहरू छठ पूजामा सहभागी हुन थालेपछि यो पर्व राष्ट्रिय सांस्कृतिक एकताको माध्यमसमेत बन्दै गएको छ ।
