नेपाल कृषि प्रधान देश हो । साथै सांस्कृतिक र सामाजिक परम्पराले पनि सम्पन्न देश हो। यहाँ मनाइने प्रत्येक चाडपर्वले समाजलाई एकताबद्ध बनाउनुका साथै प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ। यिनै महत्वपूर्ण पर्वहरूमध्ये साउने संक्रान्तिले विशेष महत्व राखेको छ ।
असार महिनाको अन्त्य भई साउन महिनाको प्रारम्भ हुने दिनलाई साउने संक्रान्ति भनिन्छ। यस दिन गाउँघरमा ‘लुतो फाल्ने’ परम्परा प्राचीन कालदेखि चलिआएको छ। यो परम्परा धार्मिक विश्वास, जनस्वास्थ्य, सामाजिक एकता र प्राकृतिक जीवनशैलीसँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास हो।
किन फालिन्छ लुतो?
‘लुतो’ भन्नाले सामान्यतया छालामा देखिने संक्रमण, चिलाउने रोग वा फोका-फुसीलाई जनाइन्छ। वर्षायाममा गर्मी, आद्रता र सरसफाइको कमीका कारण यस्ता छालाजन्य समस्या बढ्ने भएकाले मानिसहरूले यसबाट मुक्ति पाउने कामना गर्दै साउने संक्रान्तिका दिन लुतो फाल्ने चलन बसालेका हुन्।
परम्पराअनुसार साँझपख काँडायुक्त बोटबिरुवा (जस्तै अगेना, बबुल, सिस्नो वा अन्य स्थानीय काँडेदार बिरुवा) लिएर शरीरका विभिन्न भागमा हल्का छोइन्छ। त्यसपछि गाउँको चौबाटो, खोल्सो वा दोबाटोमा लगेर फालिन्छ। यस क्रममा ‘लुतो जा, रोग जा, दुःख जा’ भन्ने भाव व्यक्त गरिन्छ। यसले शरीरका रोग, दुःख, अशुभ शक्ति र नकारात्मकता घरबाट बाहिर गएको प्रतीकात्मक विश्वास गरिन्छ।
स्वास्थ्यसँग जोडिएको वैज्ञानिक पक्ष
लुतो फाल्ने परम्परा केवल धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन। वर्षायाममा सरसफाइमा ध्यान दिनु, शरीर सफा राख्नु, संक्रमित वस्तु हटाउनु र वातावरण स्वच्छ बनाउनु आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश पनि यस परम्पराले दिएको छ । पुराना पुस्ताले प्रतीकात्मक विधिबाट जनस्वास्थ्यप्रति सचेत गराउने प्रयास गरेको देखिन्छ। आजको वैज्ञानिक युगमा छालाका रोगहरूको उपचार स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार गर्नुपर्छ, तर सरसफाइ र रोगबाट बच्ने चेतना जगाउने पक्ष भने यो परम्पराको महत्वपूर्ण सन्देश हो।
साउने संक्रान्तिको सामाजिक महत्व
साउने संक्रान्तिले गाउँघरमा पारिवारिक तथा सामुदायिक एकता बलियो बनाउँछ। सबै परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भई परम्परागत विधि अपनाउँदा आपसी सद्भाव र आत्मीयता बढ्छ। गाउँका ज्येष्ठ व्यक्तिहरूले नयाँ पुस्तालाई संस्कार, परम्परा र स्थानीय इतिहास सुनाउने अवसर पनि यही बेला मिल्छ। यसरी पुस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक ज्ञानले समाजको मौलिक पहिचान जोगाइराख्न मद्दत गर्दछ।
सांस्कृतिक महत्व
साउने संक्रान्ति नेपाली लोकसंस्कृतिको जीवन्त प्रतीक हो। यो पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ । गर्छ। वर्षायाम, कृषि, स्वास्थ्य, धार्मिक आस्था र लोकविश्वासलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने यो पर्व नेपाली सभ्यता र मौलिक संस्कृतिको परिचायक हो। विभिन्न समुदायमा यसको विधि फरक-फरक भए पनि मूल उद्देश्य स्वास्थ्य, समृद्धि र शुभकामनाको कामना गर्नु नै हो।
यस दिन कतिपय स्थानमा विशेष परिकार खाने, नजिकका मठमन्दिरमा पूजा गर्ने तथा भगवान शिवको आराधना गर्ने चलन पनि छ। साउन महिना हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि भगवान शिवप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने पवित्र महिनाका रूपमा पनि परिचित भएकाले साउने संक्रान्तिले धार्मिक महत्वसमेत बोकेको छ।
साउने संक्रान्तिमा लुतो फाल्ने परम्परा अन्धविश्वास मात्र नभई तत्कालीन समाजको स्वास्थ्य चेतना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक एकताको प्रतीकका रूपमा विकास भएको सांस्कृतिक अभ्यास हो।
आधुनिक समयमा यसको वैज्ञानिक पक्षलाई बुझ्दै, छालाजन्य रोगको उचित उपचार र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। साथै, यस्ता मौलिक परम्पराहरूको सकारात्मक सन्देशलाई संरक्षण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु हाम्रो साझा दायित्व हो। साउने संक्रान्तिले नेपाली समाजलाई आफ्नो संस्कृति, परम्परा र सामुदायिक मूल्यप्रति गर्व गर्न प्रेरित गर्दै स्वस्थ, समृद्ध र एकताबद्ध जीवनको सन्देश दिन्छ।
