एजेन्सी- मेक्सिकोको एउटा रहस्यमयी गुफाभित्र फेला परेका १६५ वटा प्राचीन मानव खप्परहरूको अध्ययनले प्रसिद्ध माया सभ्यताका धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानबारे नयाँ र आश्चर्यजनक तथ्यहरू उजागर गरेको छ। दशकौँ लामो अनुसन्धानपछि पुरातत्वविद्हरूले ती अवशेषहरूमा पुरुषको तुलनामा महिलाहरूको सङ्ख्या बढी रहेको निष्कर्ष निकालेका छन्।
मेक्सिकोको नेसनल इन्स्टिच्युट अफ एन्थ्रोपोलोजी एन्ड हिस्ट्रीका विशेषज्ञहरूका अनुसार सन् २०१२ मा चियापास राज्यको फ्रन्टेरा कोमालापा स्थित एउटा गुफामा भेटिएको यो खप्पर राखिने विशेष ढाँचा (ट्रोम्पान्टली) प्राक्-हिस्पानिक कालको हो।
कूल १६५ वटा खप्परमध्ये ८३ वटा महिला र ७९ वटा पुरुषका भनी पहिचान गरिएको छ भने ३ वटा खप्पर अत्यधिक खण्डित भएकाले लिङ्ग छुट्टिन सकेको छैन। नेसनल इन्स्टिच्युट अफ एन्थ्रोपोलोजी एन्ड हिस्ट्रीका पुरातत्वविद् जोसुए लोजाडा टोलेडोले भने, “यद्यपि यो नमुनामा दुवै लिङ्गको सन्तुलन देखिए तापनि, हाडजोर्नीसम्बन्धी विश्लेषणले प्राचीन अनुष्ठानहरूमा महिलाहरूको भूमिकालाई पुनर्विचार गर्न सहयोग गर्छ।”
यसअघि यस्ता खप्परका ढाँचाहरू युद्धका पुरुष योद्धा र बन्दीहरूसँग मात्र सम्बन्धित हुने मान्यता रहेकाले यो खोजले इतिहासकारहरूलाई आश्चर्यमा पारेको छ।
बालबालिकाका खप्पर र काटिएका दागहरूको प्रमाण
यस सङ्कलनमा बालबालिकाका अवशेषहरू पनि समावेश छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले १६५ व्यक्तिहरूमध्ये १५ वटा शिशुका खप्पर पहिचान गरेका छन्। अधिकांश वयस्कहरूको मृत्यु तुलनात्मक रूपमा कम उमेरमै भएको देखिन्छ। मुख्य उमेर समूह करिब २५ देखि ३५ वर्ष बीचको छ।
यद्यपि, कम्तीमा दुई जना भने ५५ देखि ७० वर्षको उमेरसम्म बाँचेका थिए, जुन प्रारम्भिक पोस्टक्लासिक अवधि (करिब ईस्वी संवत् ९०० देखि १२००) मा माया क्षेत्रको अनुमानित औसत आयुको तुलनामा असाधारण रूपमा बढी हो।
तीन जना व्यक्तिको हड्डीमा काटिएका दागहरू पनि भेटिएका छन्। यी दागहरूले शवहरूलाई गुफामा राख्नुअघि वा राख्ने क्रममा कसरी प्रयोग गरिएको थियो भन्ने प्रमाण दिन सक्छन्, यद्यपि अनुसन्धानकर्ताहरू त्यहाँ ठ्याक्कै के-कस्ता अनुष्ठानहरू भएका थिए भन्नेबारे निरन्तर अनुसन्धान गरिरहेका छन्।
अन्य परिमार्जनहरूले अवशेषहरूलाई पटक-पटक प्रयोग वा चलाउने गरिएको सङ्केत गर्छन्। अधिकांश खप्परका तल्लो बङ्गाराहरू छैनन् भने माथिल्लो बङ्गाराबाट दाँतहरू जानाजानी निकालिएका थिए।
लोजाडा टोलेडोका अनुसार यसले यस्ता जटिल समारोहहरूलाई सङ्केत गर्न सक्छ, जहाँ मानव अवशेषहरू राखिन्थ्यो, पछि पुन: निकालिन्थ्यो वा चलाइन्थ्यो, र दोहोरिएका अनुष्ठान कार्यहरूको भागको रूपमा फिर्ता राखिन्थ्यो वा सारिन्थ्यो।
धेरैजसो खप्परहरूलाई शिशु अवस्थामै काठका पाटा वा अन्य औजार बाँधेर विशेष आकार दिइएको पाइएको छ, जसले सो समयको सामाजिक पहिचान वा उच्च दर्जालाई जनाउन सक्दछ।
गुफाभित्र सल्काइएको थियो आगो
गुफाभित्रै सुरक्षित रहेका प्रमाणहरूले थप सुराग प्रदान गरेका छन्। ऐतिहासिक तस्बिरहरूले गुफाको छतका केही भागमा कालो ध्वाँसो लागेको देखाउँछन्, जसले भूमिगत ठाउँभित्र आगो वा राँको प्रयोग गरिएको सङ्केत गर्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले कङ्कालका अवशेषहरूमा तताइएको वा पकाइएकोसँग सम्बन्धित प्रमाणहरू पनि पहिचान गरेका छन्। यसको संयोजनले मानिसहरू समारोहहरू सञ्चालन गर्न पटक-पटक गुफाभित्र प्रवेश गरेको सम्भावनालाई बढाउँछ।
एउटा अवधारणा के छ भने यो नजिकै बस्ने समुदायहरूका लागि तीर्थस्थल बनेको हुनसक्छ। यस्ता समारोहहरू वर्षाको प्रार्थना वा माया ब्रह्माण्ड विज्ञानमा गुफाहरूको पवित्र महत्त्वसँग जोडिएका अन्य धार्मिक अभ्यासहरूसँग सम्बन्धित हुन सक्थे।
मेक्सिकोकी संस्कृति मन्त्री क्लाउडिया कुरिएल डि एकाजाले अनुसन्धानले अन्ततः यो गुफा वरपरका माया समुदायहरूका लागि तीर्थयात्रा र अनुष्ठान केन्द्रको रूपमा काम गरेको देखाउन सक्ने बताएकी छन्।
‘आत्माहरू’को सङ्कलन?
अनुसन्धानकर्ताहरू चेतावनी दिन्छन् कि ट्रोम्पान्टलीलाई मृत्यु वा हिंसाको प्रदर्शनको रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। मानव शरीर र आत्माबारे मेसोअमेरिकन धारणाहरू आधुनिक पश्चिमी अवधारणाभन्दा निकै फरक थिए।
लोजाडा टोलेडोले उल्लेख गरे अनुसार धेरै मेसोअमेरिकन परम्पराहरूले शरीरका विशिष्ट भागहरूसँग विभिन्न आध्यात्मिक शक्तिहरूलाई जोडेका थिए। तेयो लिया मुटुसँग, इहियोत्ल कलेजोसँग र तोनाल्ली टाउकोसँग जोडिएको थियो।
टाउकोलाई व्यक्तिको मूल तत्त्वको एक महत्त्वपूर्ण अंश बोकेको रूपमा बुझिन्थ्यो। त्यस दृष्टिकोणबाट, लोजाडा टोलेडो सुझाव दिन्छन् कि खप्परहरूको यो सङ्कलनले मानव अवशेषहरूको प्रदर्शनभन्दा धेरै जटिल कुराको प्रतिनिधित्व गरेको हुनसक्छ।
एउटा ट्रोम्पान्टलीले प्रभावकारी रूपमा पवित्र वातावरणभित्र अलौकिक शक्तिहरूलाई अर्पित गरिएका आध्यात्मिक तत्त्वहरूको एकाग्रता वा सङ्कलनलाई जनाउन सक्थ्यो। त्यसैले गुफाभित्र कोमालापाका अवशेषहरूको उपस्थिति उनीहरूको उद्देश्य बुझ्नको लागि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ।
बाल्यावस्थामा जानाजानी परिवर्तन गरिएका खप्परहरू
यी हड्डीहरूले ती व्यक्तिहरूको जीवनकालमा गरिएका सांस्कृतिक अभ्यासहरूको प्रमाण पनि सुरक्षित राखेका छन्।धेरै खप्परहरूमा जानाजानी गरिएको कपालको परिमार्जन देखिन्छ ।
यो अभ्यासमा शिशुको हड्डी अझै विकसित भइरहेको बेला टाउकोमा काठको पाटा वा अन्य उपकरणहरू प्रयोग गरेर खप्परलाई विशेष आकार दिइन्थ्यो।यस्ता परिमार्जनहरूले सामाजिक पहिचान, समुदायको सदस्यता वा स्थितिलाई जनाउन सक्थे। तिनीहरूको उमेरको बाबजुद, धेरै मानव अवशेषहरू असाधारण रूपमा राम्ररी सुरक्षित छन्।
नेसनल इन्स्टिच्युट अफ एन्थ्रोपोलोजी एन्ड हिस्ट्रीका विशेषज्ञहरूसँग हाल चियापास केन्द्रको फिजिकल एन्थ्रोपोलोजी प्रयोगशालामा उक्त स्थलका १६५ वटा खप्पर र ५१ वटा लामो हड्डीहरू छन्।
यसैगरी, कानको भित्री भागको सानो हड्डी मालियससम्म पनि सुरक्षित भेटिएको छ। केवल आठ देखि नौ मिलिमिटर मात्र नापिने यो हड्डी पुरातात्विक सन्दर्भहरूमा सग्लो भेटिनु निकै दुर्लभ मानिन्छ।
माया अनुष्ठान अभ्यासहरूबारे नयाँ दृष्टिकोण
गुफामा खप्परहरू भेटिएको एक दशकभन्दा बढी समयपछि, वैज्ञानिकहरू त्यहाँ भित्र के भएको थियो भन्ने कुराको पुनर्निर्माण गरिरहेका छन्। महिला, पुरुष र बालबालिकाहरू एकैसाथ भेटिनुले युद्ध वा पुरुष योद्धाहरूको बलिसँग मात्र आधारित सीधा व्याख्यालाई जटिल बनाउँछ।
हराएका बङ्गारा र दाँत, काटिएका दागहरू, खप्परको परिमार्जन र हड्डीहरूको पटक-पटकको प्रयोग सबैले अनुष्ठानहरूको एक जटिल श्रृंखलातर्फ इशारा गर्छन्।
गुफा आफैंमा उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भएको हुनसक्छ। यो केवल शव गाडिने ठाउँ मात्र नभएको बताउँदै अनुसन्धानकर्ताहरू भन्छन् कि यो माया समुदायहरूद्वारा समारोह र तीर्थयात्राका लागि पटक-पटक भ्रमण गरिने पवित्र भूमि हुनसक्छ।
अवशेषहरूमा महिलाहरूको अप्रत्याशित उच्च प्रतिनिधित्वले अब त्यो रहस्यको पहेलीमा अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण पाटो थपेको छ।
फ्रन्टेरा कोमालापाको गुफाभित्र सयौँ खप्परहरू पहिलोपटक भेटिएको चौध वर्षपछि, यो खोज आफ्नो सुरुवाती विभत्स रूपभन्दा माथि उठेर, माया समुदायहरूले मृत्यु, मानव शरीर र त्यसभित्र जीवित रहन सक्छ भन्ने विश्वास गरिएको आध्यात्मिक शक्तिलाई कसरी बुझ्दथे भन्नेबारे नयाँ प्रमाणहरू उजागर गरिरहेको छ। [हेरिटेज डेल्लीबाट]
