काठमाडौँ । नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार सुरु हुनुअघि आज धनतेरस पर्व मनाइँदैछ । प्रत्येक वर्ष कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन मनाइने धनतेरसलाई धनत्रयोदशी वा धन्वन्तरी त्रयोदशी पनि भनिन्छ । यस पर्वसँग धन, समृद्धि, स्वास्थ्य र दीर्घायुको धार्मिक मान्यता जोडिएको छ ।
धनतेरसका दिन विशेषगरी सुन, चाँदी, तामा, पित्तल तथा अन्य धातुका नयाँ भाँडाकुँडा र गरगहना किनेर घरमा भित्र्याउने चलन छ । यस दिन नयाँ भाँडाकुँडा तथा बहुमूल्य धातुका सामान किन्दा घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रिने तथा माता लक्ष्मीको स्थायी बास हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।
धनतेरस शब्द दुईवटा शब्द मिलेर बनेको मानिन्छ । ‘धन’को अर्थ सम्पत्ति वा समृद्धि र ‘तेरस’को अर्थ त्रयोदशी अर्थात् चन्द्रमासको तेह्रौँ तिथि हो । यही कारण कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशीलाई धनतेरस भनिएको हो ।
धनतेरसको धार्मिक तथा पौराणिक महत्व समुद्र मन्थनको कथासँग जोडिएको छ । हिन्दु धर्मग्रन्थ श्रीमद्भागवत महापुराण र विष्णु पुराणमा वर्णन गरिएअनुसार देवता र असुरहरूले अमृत प्राप्त गर्ने उद्देश्यले क्षीरसागर अर्थात् दूधको समुद्र मन्थन गरेका थिए ।
समुद्र मन्थनका क्रममा विभिन्न बहुमूल्य वस्तु तथा दिव्य शक्तिहरू प्रकट भएका थिए । सोही क्रममा भगवान विष्णुको अंशावतारका रूपमा भगवान धन्वन्तरी अमृत भरिएको कलश लिएर समुद्रबाट प्रकट भएको धार्मिक मान्यता छ ।
भगवान धन्वन्तरीलाई आयुर्वेदका प्रवर्तक तथा देवताहरूका वैद्यका रूपमा पूजा गरिन्छ । उहाँलाई स्वास्थ्य, आरोग्य र दीर्घायु प्रदान गर्ने देवताका रूपमा समेत लिइन्छ । समुद्र मन्थनबाट अमृत कलशसहित धन्वन्तरी प्रकट भएको विश्वासका कारण यस दिनलाई धन्वन्तरी जयन्तीका रूपमा पनि मनाउने परम्परा छ ।
यसै पौराणिक कथाका आधारमा धनतेरसमा धन र सम्पत्तिका साथै स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै महत्व दिइन्छ । धनसम्पत्ति भएर मात्र मानिस सुखी हुन नसक्ने र स्वस्थ जीवन पनि उत्तिकै आवश्यक हुने सन्देश यस पर्वले दिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या गरिन्छ ।
धनतेरसका दिन धनकी देवी माता लक्ष्मी र धनका देवता कुबेरको पूजा गर्ने प्रचलन छ । यस दिन नयाँ भाँडाकुँडा, सुनचाँदी तथा अन्य धातुका सामान घरमा ल्याएर राख्ने र लक्ष्मीपूजाका दिन तिनै सामग्रीलाई पूजा गर्ने चलन छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार धनतेरसका दिन नयाँ धातुका सामग्री खरिद गरी घरमा भित्र्याउँदा घरमा धनधान्य, सुख, शान्ति र समृद्धि कायम रहन्छ । विशेषगरी सुनचाँदीका गरगहना, सिक्का तथा तामाका भाँडाकुँडा खरिद गर्नुलाई शुभ मानिन्छ ।
यद्यपि, धनतेरसमा धातुका सामान किन्ने प्रचलन सबैभन्दा बढी प्रचलित लोकपरम्परा हो । यसको विस्तारसँगै पछिल्लो समय यो पर्व किनमेल र आर्थिक गतिविधिसँग पनि जोडिँदै गएको छ ।
धनतेरससँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परा यमदीपदान हो । यस दिन साँझ घरको मूल ढोकाबाहिर वा घरबाहिर दीप प्रज्वलन गरी यमराजको पूजा गर्ने चलन छ ।
धार्मिक कथनअनुसार यमदीपदान गर्नाले परिवारका सदस्यहरूलाई अकाल मृत्युबाट जोगाउन सकिन्छ र दीर्घायु प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले धनतेरसलाई धनसम्पत्ति प्राप्तिका लागि मात्र नभई परिवारको स्वास्थ्य, सुरक्षा र दीर्घायुको कामना गर्ने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ ।
धनतेरसको सम्बन्ध आयुर्वेदसँग पनि गहिरो छ । भगवान धन्वन्तरीलाई आयुर्वेदका देवता तथा चिकित्सा पद्धतिका आदिप्रवर्तकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । यही मान्यताका आधारमा भारतमा सन् २०१६ देखि धनतेरसकै अवसर पारेर राष्ट्रिय आयुर्वेद दिवस मनाउन थालिएको हो ।
यसले धनतेरसको महत्व केवल धनसम्पत्ति र भौतिक सुखसुविधामा सीमित नभई मानव स्वास्थ्य, उपचार पद्धति र स्वस्थ जीवनशैलीसँग समेत जोडिएको देखाउँछ ।
धनतेरससँगै तिहारको चहलपहल सुरु भएको छ । आज सुनचाँदी पसल तथा भाँडा पसलहरूमा ग्राहकको भीड लागेको छ । तिहारलाई लक्षित गरी विभिन्न व्यापारिक केन्द्रहरूले समेत सामानको बिक्री बढाउन विशेष तयारी गरेका छन् ।
धार्मिक विश्वासअनुसार आज खरिद गरिएका नयाँ भाँडाकुँडा तथा धातुका सामग्री लक्ष्मीपूजाका दिन पूजा गरिन्छ । यसरी पूजा आराधना गरेमा माता लक्ष्मी घरमा स्थिर भई बस्ने र वर्षभरि धनधान्य तथा समृद्धि कायम रहने विश्वास छ ।
यसरी धनतेरसले धनसम्पत्ति, स्वास्थ्य, दीर्घायु र पारिवारिक सुखसमृद्धिको कामना गर्दै तिहारको उल्लासपूर्ण वातावरण सुरु गर्ने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा विशेष महत्व राख्दै आएको छ ।
