हामी लोकतान्त्रिक फासीवादको उदय हेरिरहेका छौं

गएको वर्षको अन्त्यतिर डोनाल्ड ट्रम्पले दुई हजारभन्दा बढी अध्यागमन र भन्सार प्रवर्तन (ICE) का एजेन्टहरूलाई अमेरिकाको मिनियापोलिस र सेन्ट पल शहरहरूमा खटाए। यो कदम यस्तो थियो कि उनले ती दुई शहरहरूलाई लगभग आफ्नो कब्जामा नै लिएका थिए। यसअघि उनले वासिङ्टन डीसी र अन्य डेमोक्र्याट पार्टीले चलाएका शहरहरूमा ‘नेशनल गार्ड’ खटाएका थिए, तर ती परिचालनहरू यो नयाँ कदमको अगाडि एउटा सामान्य टोल गस्ती जस्ता मात्र देखिन्थे। एजेन्टहरूले करिब तीन हजार आप्रवासीहरूलाई खोज्दै हिँडेर पक्राउ गरे। यसै क्रममा उनीहरूले रेनी गुड र एलेक्स प्रेटी नामका दुई अमेरिकी नागरिकहरूको हत्या समेत गरे, जो उक्त अपरेशनको विरुद्धमा भइरहेको विरोध प्रदर्शनमा सहभागी भएका थिए।

मिनियापोलिसमा भएको यो अचानकको हमलाले एउटा कुरा प्रस्ट पारिदियो। ट्रम्पले ICE लाई एउटा ठूलो बजेट भएको शक्तिशाली प्रहरी बलको रूपमा मात्र होइन, बरु आफ्नो व्यक्तिगत राजनीतिक लडाकु समूह (मिलिसिया) को रूपमा चलाउन चाहेका थिए। यो कुरा ती एजेन्टहरूको काम गर्ने तरिकाबाट पनि देखिन्थ्यो। उनीहरू प्रायः साधारण लुगामा हुन्थे, उनीहरूले खासै राम्रो तालिम पाएका थिएनन् र उनीहरूले जानाजानी स्थानीय सरकार र प्रहरी विभागहरूको कुरा नमान्ने र उनीहरूलाई कमजोर बनाउने काम गरिरहेका थिए। तर यो सबै एउटा ‘तमाशा’ जस्तो पनि थियो। आप्रवासीहरूप्रति देखाइएको यो क्रूरता एउटा प्रदर्शन थियो, जसको माध्यमबाट ट्रम्पले आफ्ना विरोधीहरूलाई ‘तिमीहरूको शान्तिपूर्ण आन्दोलनले मलाई केही फरक पर्दैन’ भन्ने सन्देश दिन चाहन्थे। यहाँसम्म कि चर्चित पोडकास्टर जो रोगनले पनि ती एजेन्टहरूको तुलना नाजी कालको कुख्यात गुप्तचर संस्था ‘गेस्टापो’सँग गरिदिए।

हुन त जो रोगनले गरेको त्यो तुलना पूर्ण रूपमा सही नहुन सक्छ, तर यसले ट्रम्प प्रशासनको वास्तविक रूप कस्तो छ भन्ने एउटा गम्भीर प्रश्न भने खडा गरिदिएको छ। ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा धेरैलाई लागेको थियो कि उनी कस्ता हुन् भन्ने कुरा प्रस्ट भइसक्यो। उनको बोल्ने शैली रुखो र नराम्रो भए पनि उनको काम गर्ने तरिका एउटा सामान्य रिपब्लिकन राष्ट्रपति जस्तै थियो। सन् २०२० को चुनावमा उनी हारेपछि धेरैलाई लागेको थियो कि अब अमेरिकी राजनीति फेरि सामान्य अवस्थामा फर्किनेछ। तर यो भ्रम ६ जनवरी २०२१ सम्म मात्र रह्यो। त्यस दिन ट्रम्पले ‘चुनाव चोरी भयो’ भन्ने झुटो प्रचार गरेर एउटा उग्र भीडलाई उचाले। त्यो भीडले शक्तिको शान्तिपूर्ण हस्तान्तरण रोक्न अमेरिकी संसद भवन (क्यापिटल) मै आक्रमण गरिदियो। त्यसबेलासम्म यो प्रस्ट भइसक्नुपर्थ्यो कि ट्रम्प केवल एक अधिनायकवादी झुकाव भएका नेता मात्र थिएनन्। तर के उनी साँच्चै फासीवादी नै थिए त?

इतिहासलाई हेर्ने हो भने फासीवाद पहिलो पटक सन् १९२२ को अक्टोबरमा सत्तामा आएको थियो। त्यतिबेला बेनिटो मुसोलिनीले ५० हजार ‘ब्ल्याकशर्ट्स’ (आफ्ना कार्यकर्ताहरू) को नेतृत्व गर्दै रोममा मार्च गरेका थिए र इटालीको सत्ता कब्जा गरेका थिए। ६ जनवरीमा अमेरिकाको क्यापिटलमा भएको आक्रमण पक्कै पनि मुसोलिनीको त्यो ‘मार्च अन रोम’ जस्तो ठूलो र योजनाबद्ध थिएन। ट्रम्पले कहिल्यै पनि कसैलाई केही कब्जा गर्न स्पष्ट आदेश दिएका थिएनन्। जब उनका समर्थकहरू संसद भवनभित्र छिरे, उनीहरूमध्ये धेरैजना त यताउता डुल्ने र सेल्फी खिच्ने काममा मात्रै व्यस्त देखिन्थे।

अझ खतरनाक कुरा के छ भने यो नयाँ खालको फासीवाद हाम्रो दैनिक जीवनमा सामान्य जस्तै भइसकेको छ। विगतका फासीवादीहरू भन्दा फरक, आजका फासीवादीहरू लोकतन्त्रकै नियमभित्र बसेर खेलिरहेका छन्। ‘X’ (ट्विटर) जस्ता सामाजिक सञ्जालहरूमा फासीवादी प्रचारहरू जताततै देखिन्छन् र पप संस्कृतिमा पनि यो बढ्दो छ। उदाहरणका लागि, स्पेनमा एउटा पुरानो फासीवादी भजनको रिमिक्स चर्चित भइरहेको छ भने जर्मनीमा धनी केटाहरू र उग्रवादीहरू मिलेर आप्रवासी विरोधी नाराहरू एउटा डान्सिङ गीतको तालमा लगाइरहेका छन्। आजको फासीवाद लोकतन्त्रकै धुनमा नाचिरहेको छ।

 फासीवाद: के हो र के होइन?

ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा पनि उनको शासन शैलीलाई लिएर ठूलो बहस भएको थियो। के उनले चलाएको शासन फासीवादको नयाँ रूप थियो? उदारवादी र प्रगतिशील विचारका मानिसहरूले उनलाई सजिलै ‘फासीवादी’ भनिदिए। तर, आलोचकहरूले भने इतिहासको फासीवादमा हुने धेरै मुख्य कुराहरू ट्रम्पमा नभएको तर्क गरे। विशेष गरी वामपन्थीहरूले के भने भने ट्रम्पको राजनीति नयाँ होइन, बरु यो अमेरिकी लोकतन्त्रको पुरानो इतिहास र त्यहाँको औपनिवेशिक जगसँग जोडिएको कुरा हो।

‘फासीवाद’ एउटा धेरै गम्भीर र ऐतिहासिक रूपमा गहुँगो शब्द हो। प्रायजसो यो शब्द कसैलाई गाली गर्न वा नैतिक रूपमा दबाब दिन मात्र प्रयोग गरिन्छ। तर, गहिरिएर विश्लेषण गर्ने हो भने यसलाई केवल इतिहासको कुरा मात्र मान्नु हुँदैन। अहिले पश्चिमी देशहरूमा राजनीति पछाडि फर्किएको जस्तो देखिन्छ। हिंसाका घटनाहरू बढिरहेका छन्- चाहे त्यो अमेरिकामा अधिकारकर्मीमाथि भएको गोली प्रहार होस्, बेलायतमा भएको दक्षिणपन्थी दंगा होस्, वा जर्मनीमा नेताहरूलाई दिइएको ज्यान मार्ने धम्की। धेरै त्यस्ता राजनीतिक दलहरू अहिले सत्ताको नजिक पुगेका छन्, जसको विचार निकै कट्टर छ। उदाहरणका लागि, पूर्वी जर्मनीको एउटा पार्टी (AfD) अहिले निकै लोकप्रिय भइरहेको छ, जसले संसदीय लोकतन्त्र नै अन्त्य गर्न चाहन्छ।

तर, यसको अर्थ यो होइन कि सबै दक्षिणपन्थीहरू फासीवादी हुन्। सन् २०२४ को चुनावका बेला कमला ह्यारिसले ट्रम्पलाई धेरै पटक फासीवादी भनिन्। वास्तवमा उनले ट्रम्पलाई एक तानाशाही नेता भन्न खोजेकी थिइन्। दार्शनिक जेसन स्टेनली त अमेरिका अहिले नै फासीवादी भइसक्यो भन्छन्, जुन कुरा पत्याउन सकिने खालको छैन। अमेरिकामा विपक्षी दलका नेताहरूलाई जेल हालिएको छैन, न त उनीहरूलाई मार्न कतै लगिएको नै छ। स्टेनलीले त देशको एउटै शक्तिशाली नेता हुने सबै आन्दोलनलाई ‘फासीवाद’ भनिदिए। यसो गर्दा फासीवादका आफ्नै खास विशेषताहरू ओझेलमा पर्छन्। उनले त पुरानो अमेरिकाको दासप्रथालाई पनि फासीवाद भने। तर, कुनै समूहलाई अधिकार नदिनु वा काममा जोताउनु अन्यायपूर्ण त हो, तर त्यतिबेला पनि गोरा जातिका लागि स्वतन्त्र चुनाव र नागरिक अधिकारहरू सुरक्षित थिए। यस्तो कुरा फासीवादी समाजमा हुनै सक्दैन।

जर्मनीमा पनि धेरै मानिसहरू यो शब्दलाई अलि बढी नै प्रयोग गरिरहेका छन्। उनीहरूले समाजमा हुने हरेक कट्टरपन्थी सोचलाई फासीवाद भन्न थालेका छन्। तर, यदि हामीले ‘हरेक ऐतिहासिक अन्याय’लाई फासीवाद भन्न थाल्यौं भने, हामीले अहिलेको वास्तविक समस्यालाई बुझ्न सक्दैनौं। यसले गर्दा साँचो फासीवादी शक्तिहरू कति खतरनाक हुन सक्छन् भन्ने कुरा हामीले कम आँक्ने जोखिम हुन्छ। आखिर, मानिसहरूलाई देश निकाला गर्ने काम बाराक ओबामा र जो बाइडेनको पालामा पनि धेरै भएको थियो। तर, ट्रम्पले मात्र त्यसलाई एउटा ‘तमाशा’ बनाएर आफ्ना समर्थकहरूलाई खुसी पार्न प्रयोग गरे। दुवैमा फरक यही हो।

न त्रासदी, न त प्रहसन

यदि हामीले आजको समयमा ‘फासीवाद’ शब्द प्रयोग गर्ने हो भने, पहिले यसको इतिहास बुझ्न जरुरी छ। आजको फासीवाद र पुराना नाजीहरूबीच केही समानता देखिए पनि यी दुई एउटै कुरा होइनन्। नाजीवाद एउटा यस्तो आन्दोलन थियो जसले उग्र जातिवाद र हिंसाको सहारा लिएर मानिसहरूको हत्या गर्थ्यो। आजको फासीवाद त्यसरी मजदुर आन्दोलनहरूलाई कुल्चनका लागि आएको पनि होइन।

इतिहासमा फासीवाद भन्नाले दुई विश्वयुद्धका बीचको समयमा देखिएको एउटा खास अति-दक्षिणपन्थी राजनीतिक रूपलाई बुझिन्छ। यसका मुख्य विशेषताहरू भनेका एउटै नेतालाई भगवान जस्तै मान्नु (नेता पूजा), सडकमा संगठित हिंसा फैलाउनु, तानाशाही शासन चलाउनु र आफ्ना वास्तविक वा काल्पनिक शत्रुहरूलाई सिध्याउन खोज्नु थिए। यो पृष्ठभूमिमा हेर्दा, सबै अधिनायकवादी सरकारहरू फासीवादी हुँदैनन्। उदाहरणका लागि, इटालीकी प्रधानमन्त्री जोर्जिया मेलोनी वा हंगेरीका भिक्टर ओर्बानले आफ्नो देशको लोकतन्त्रलाई अलि कडा वा अनुदार बनाउन खोजेका होलान्, तर उनीहरूलाई हिटलर वा मुसोलिनी जस्तो ‘तानाशाह’ भन्न मिल्दैन।

आजको अति-दक्षिणपन्थी लहर र पुरानो फासीवादबीच समानताभन्दा भिन्नता धेरै छन्। साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादको स्वरूप पनि अहिले बदलिएको छ। एउटा मुख्य कुरा त, अहिलेका ठूला शक्ति राष्ट्रहरू आपसमा युद्ध गरिरहेका छैनन्। अफगानिस्तान वा मध्य-पूर्वका युद्धहरूले धेरै पूर्व-सैनिकहरू त जन्माए, तर उनीहरूको संख्या प्रथम विश्वयुद्धपछिको जस्तो विशाल छैन। त्यतिबेला युद्धबाट फर्केका लाखौं निराश र क्रोधित पुरुषहरू थिए, जसलाई समाजले तिरस्कार गरेको थियो र उनीहरू नै फासीवादको मुख्य शक्ति बनेका थिए। अहिलेको अवस्था त्यस्तो छैन।

अहिलेको सामाजिक र आर्थिक अवस्था पनि फरक छ। सन् २००८ को आर्थिक मन्दीले दक्षिणपन्थीहरूलाई बल त दियो, तर आजको संकट १९३० को दशकको जस्तो भयावह छैन। त्यतिबेला व्यापक बेरोजगारीका कारण मानिसहरूले बाँच्ने आश नै मारिसकेका थिए र उनीहरूको विवेक हराएको थियो। आजका सरकार र बैंकहरूले संकट आउन नदिन विभिन्न प्रयास गर्छन्। सन् १९३० को महामन्दीको तुलनामा ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा अमेरिकामा रोजगारीको अवस्था राम्रो थियो। अहिले महँगी त बढेको छ, तर पैसाको मूल्य नै सकिने गरी ‘हाइपरइन्फ्लेसन’ भएको छैन। अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा, अहिले सत्ताका लागि लड्ने कुनै शक्तिशाली समाजवादी शक्ति पनि छैन, बरु वामपन्थीहरू नै कमजोर छन्। त्यसैले, अहिलेको समय १९२० वा १९३० को दशकको दोहोरिएको रूप होइन। यो न त कुनै ठूलो दुःखद घटना (त्रासदी) हो, न त कुनै नक्कली नाटक (प्रहसन) नै।

फासीवादको प्रति-आधुनिकता

यो नयाँ फासीवादलाई यसकै समय र सन्दर्भ अनुसार मात्र बुझ्न सकिन्छ। ट्रम्पको शासन शैलीले एउटा यस्तो अमेरिकी समाजलाई देखाउँछ जुन अझै पनि पुरानो दासप्रथाको प्रभावबाट मुक्त छैन। अमेरिकामा असमानता, जातिवाद र हिंसा सार्वजनिक जीवनको अंग जस्तै बनेका छन्, जुन युरोपको तुलनामा धेरै प्रस्ट देखिन्छन्। यसमा ‘नेटिभिज्म’ (आफ्नै देशका मानिसलाई मात्र काखा गर्ने सोच) र ‘श्वेत सर्वोच्चता’ (गोरा जाति नै सबैभन्दा माथि हो भन्ने विचार) को ठूलो हात छ। यसको विपरित, युरोपका अति-दक्षिणपन्थी दलहरूले भने राज्यलाई केन्द्रमा राखेर राष्ट्रवादको कुरा गर्छन्। उनीहरूको मुख्य डर भनेको राष्ट्रिय एकतामा आउन सक्ने कथित खतराहरू हुन्।

पुरानो समयको फासीवादको मुख्य उद्देश्य सामाजिक समानताको विरोध गर्नु थियो। त्यसैले उनीहरूले कम्युनिस्ट र समाजवादी आन्दोलनहरूलाई सखाप पार्न खोजेका थिए। हुन त फासीवादीहरू केवल पुँजीपतिहरूका मान्छे मात्र त थिएनन्, तर ठूला पुँजीपति वर्गको समर्थन बिना फासीवाद सत्तामा आउन सम्भव पनि थिएन। यो कुनै ‘पागल मान्छेहरूको समूह’ मात्र पनि थिएन। विद्वान म्याक्स होर्खाइमरले भने जस्तै, “जसले पुँजीवादको बारेमा कुरा गर्न चाहँदैन, उसले फासीवादको बारेमा पनि चुप लाग्नुपर्छ।” किनभने पुँजीवाद र फासीवाद दुवैले समाजमा हुने असमानतालाई ‘प्राकृतिक र सही’ मान्दछन्।

हाम्रो विचारमा आजको फासीवाद आधुनिक समाजमा मानिसहरूले महसुस गर्ने एउटा खास पीडा र छटपटीबाट जन्मेको हो। आजको आधुनिक समाजले समानताको कुरा गर्छ र अन्धविश्वासभन्दा तर्कलाई माथि राख्छ। यसले मानिसहरूलाई प्रगति गर्ने र माथि पुग्ने सपना देखाउँछ। तर अहिले त्यो सपना पूरा हुन छाडेको छ। मानिसहरूमा आफ्नो सामाजिक स्तर खस्कने डर बढेको छ, जसले गर्दा समाजमा एउटा निराशा र नकारात्मकता फैलिएको छ। यही उदार आधुनिकताले गर्दा अहिले आफ्नै विरुद्ध विनाशकारी शक्ति जन्मेको छ। यो नयाँ फासीवादले समाजलाई ‘निको पार्ने’ नाममा विनाशको बाटो देखाइरहेको छ।

जब समाजमा छिटो-छिटो परिवर्तनहरू हुन्छन्, फासीवाद धेरैलाई आकर्षक लाग्न थाल्छ। यसले मानिसहरूलाई एउटा ‘सामूहिक गौरव’ महसुस गराउँछ। हरेक रिसाएको र दिशाहीन व्यक्ति आफूलाई एउटा ठूलो ‘राष्ट्रको समुदाय’ को अंग महसुस गर्न पाउँछ। यो समुदायले आफूलाई उदार लोकतन्त्र विरोधी र पुरानो सामाजिक तह-तप्का (हाइरार्की) पुन: स्थापना गर्ने शक्तिको रूपमा चिनाउँछ।

त्यसैले फासीवाद आधुनिकताको विरोधी होइन। यसले प्रविधि र अर्थतन्त्रलाई आधुनिक तरिकाले नै प्रयोग गर्छ। फासीवादले आधुनिकताको विकल्पमा एउटा ‘प्रति-आधुनिकता’ (counter-modernity) खडा गर्न खोज्छ। यसले एउटा यस्तो पौराणिक व्यवस्थाको प्रतिज्ञा गर्छ, जहाँ चिसो तर्कभन्दा बढी मर्यादा र स्थिरता हुन्छ। यसले आफूलाई एउटा महान् र कहिल्यै अन्त्य नहुने व्यवस्थाको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसमा व्यक्तिले पनि ठूलो सफलता र महानता पाउन सक्छ भन्ने देखाइन्छ (पिटर थिल वा एलन मस्क जस्ता व्यक्तिहरू यसका उदाहरण हुन्)।

अक्सफोर्डका इतिहासकार रोजर ग्रिफिनका अनुसार, फासीवाद एउटा यस्तो क्रान्तिकारी आन्दोलन हो जसको मुटुमा ‘पौराणिक कथा’ हुन्छ। यसले राष्ट्रको पुनर्जन्मको सपना देखाउँछ। फासीवादलाई अगाडि बढ्न सधैं विगतको एउटा गौरवशाली कथा चाहिन्छ, जसको सहायताले भविष्यको ‘भव्य कल्पना’ गर्न सकियोस्। यो केवल पुरानो समयमा फर्कने कुरा मात्र होइन, बरु राष्ट्रलाई संसारकै सबैभन्दा महान् बनाउने एउटा ‘अहम्कारी पहिचान’ पनि हो। यसले नाजीहरूको त्यो ‘हजार वर्षको साम्राज्य’ बनाउने पागलपनको सम्झना दिलाउँछ।

हिंसाको आनन्द

फासीवादका विद्वान रोबर्ट प्याक्सटनले फासीवादलाई विचारमा मात्र सीमित नराखेर यसको ‘व्यवहार’ कस्तो हुन्छ भन्ने कुरामा जोड दिएका छन्। प्याक्सटनका अनुसार, फासीवाद राजनीतिक व्यवहारको एउटा यस्तो रूप हो जहाँ आफ्नो समुदाय पतन भइरहेको छ, हाम्रो अपमान भइरहेको छ वा हामी ‘पीडित’ हौं भन्ने सोचले मानिसहरूलाई सताइरहेको हुन्छ। यसको बदला लिन उनीहरूले एकता, शक्ति र शुद्धताको नाममा एउटा अन्धभक्त समूह बनाउँछन्। यो एकता र शुद्धता हासिल गर्न उनीहरूले आफ्ना विरोधी र अल्पसंख्यकहरूलाई समाजबाट निकाल्ने वा उनीहरूमाथि हिंसा गर्ने बाटो रोज्छन्। फासीवादमा हिंसा केवल कुटपिट मात्र होइन, बरु यो एक प्रकारको आत्मिक शान्ति र मुक्ति पाउने माध्यम जस्तो बन्छ। यसले मानिसहरूलाई ‘हामी राष्ट्रका पीडित हौं’ भन्ने मिथकमा विश्वास दिलाउँछ र उनीहरूलाई लाग्छ कि सम्भ्रान्त वर्ग, बाहिरी खतरा र विदेशीहरूले उनीहरूलाई बर्बाद पारिरहेका छन्।

पुरानो फासीवादी सोचमा ‘व्यक्ति’ र उसको स्वतन्त्रताको कुनै अर्थ थिएन। उनीहरूका लागि समाज भनेको व्यक्तिहरूको समूह होइन, बरु सैन्य पल्टन वा विभागहरू जस्तो मात्र थियो। फासीवादले समाजको हरेक पक्षलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न चाहन्थ्यो। आर्थिक रूपमा, यसले पुँजीवादलाई नयाँ रूप दिन खोजेको थियो; जहाँ मजदुर र मालिकबीचको वर्ग-संघर्षलाई हटाएर ‘राष्ट्रिय समुदाय’को भावना राखियोस्। राष्ट्रको पुनर्जन्मका लागि फासीवादी आन्दोलनले आफ्ना विरोधीहरूलाई सफा गर्न खोज्छ। यसको बाटोमा आउने हरेक कुरालाई नष्ट गरिन्छ। त्यसैले फासीवादमा सधैं हतियारधारी समूहहरू (मिलिसिया) हुन्थे, जहाँ पुरुषहरूले आफ्नो उर्जालाई परेड खेल्ने, खुट्टा बजार्ने र अरूलाई लखेट्ने जस्ता हिंसात्मक क्रियाकलापमा प्रयोग गर्थे।

इटालीका इतिहासकार एन्जो ट्राभर्सोले अहिलेको यो बहसलाई आफ्नो एक किताबमार्फत एउटा महत्त्वपूर्ण वाक्यमा समेटेका छन्। उनले भनेका छन्, “छोटकरीमा भन्नुपर्दा, यो नयाँ वास्तविकतालाई बुझ्न फासीवाद शब्द प्रयोग गर्नु कतिपय अवस्थामा नमिल्ने जस्तो देखिन्छ भने कतिपय अवस्थामा यो शब्द बिना कामै चल्दैन।” ट्राभर्सोका अनुसार हामीले अहिले भोगिरहेको कुरा; न त पुरानो फासीवादको हुबहु नक्कल हो, न त यो पूर्ण रूपमा नयाँ कुरा नै हो। बरु यो एउटा मिसिएको र भद्रगोल खालको राजनीतिक लहर हो, जसले विगतको गौरव फर्काउने कुरा त गर्छ तर यसले भविष्यमा कुन रूप लिन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। जब कसैले ‘ट्रम्प फासीवादी हुन् कि होइनन्?’ भनेर सोध्छ, मानिसहरू कि त ‘हो’ भन्छन् कि ‘होइन’ भन्छन्। तर यसरी एउटा सूची बनाएर लक्षणहरू जाँच्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। यो सोचाइ धेरै साँघुरो भयो, किनकि यसले कट्टर दक्षिणपन्थीहरूको बदलिँदो स्वरूपलाई बुझ्न सक्दैन।

के यो लोकतान्त्रिक फासीवाद हो?

सुरुवाती समयका फासीवादीहरू आफूलाई ‘फासीवादी’ भन्न पाउँदा गर्व गर्थे। तर दोस्रो विश्वयुद्ध र यहूदी नरसंहार (होलोकस्ट) का अपराधहरू बाहिर आएपछि यो परिस्थिति बदलियो। विद्वान थिओडोर एडोर्नोका अनुसार, अहिलेका अति-दक्षिणपन्थीहरूले लोकतन्त्रसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई चलाखीपूर्ण रूपमा बदलेका छन्। उनीहरूले आफूभित्रका लोकतन्त्र विरोधी कुराहरूलाई लुकाउँछन् र उल्टै आफूलाई ‘सच्चा लोकतन्त्रवादी’ र अरूलाई ‘लोकतन्त्र विरोधी’ भएको आरोप लगाउँछन्। यही कारणले हामीले अहिले उडाउँदै गरेको यो धारलाई बुझाउन ‘लोकतान्त्रिक फासीवाद’ भन्ने शब्द प्रस्ताव गरेका छौं।

सुन्दा यो शब्द अलि विरोधाभासी लाग्छ, किनकि फासीवादको अर्थ नै लोकतन्त्रको अन्त्य हो। तर मानिसहरूले फासीवाद कसरी लोकतान्त्रिक व्यवस्थाभित्रैबाट जन्मन्छ र हुर्कन्छ भन्ने कुरामा खासै ध्यान दिँदैनन्। इतिहास हेर्ने हो भने, जर्मनीमा हिटलर कानूनी रूपमै चुनिएका थिए र केही हप्तामै उनले सबै शक्ति आफ्नो हातमा लिए। इटालीमा मुसोलिनीलाई पूर्ण तानाशाह बन्न तीन वर्ष लागेको थियो।

अहिलेको परिस्थिति अलि अस्पष्ट छ। ट्रम्प प्रशासन फासीवादी शासन नै भइसकेको छैन र जर्मनीमा पनि फासीवादी विद्रोह भइहालेको छैन। अति-दक्षिणपन्थीहरूले लोकतन्त्रभित्रै बसेर पनि आफ्ना धेरै उद्देश्यहरू पूरा गरिरहेका छन्। तर एउटा कुरा भने पक्का छ: उनीहरू आफूलाई ‘राष्ट्रिय क्रान्तिकारी’को रूपमा देख्छन्। ‘हेरिटेज फाउन्डेसन’ का अध्यक्ष केभिन रोबर्ट्सले भने जस्तै, उनीहरू अहिले “दोस्रो अमेरिकी क्रान्ति” को प्रक्रियामा छन्, र यदि विपक्षीले अवरोध नगरे यो रक्तहीन हुने उनीहरूको दाबी छ।

आजको यो फासीवादी आन्दोलनले लोकतन्त्रलाई सुधार्ने बहानामा यसैलाई कमजोर बनाउन खोजिरहेको छ। अहिले नै पूर्ण तानाशाही उनीहरूको प्राथमिकतामा नहोला, तर उनीहरू लोकतन्त्रका उदारवादी संस्थाहरू (जस्तै अदालत, स्वतन्त्र प्रेस) लाई खोक्रो बनाउन चाहन्छन्। ट्रम्पको शैलीलाई केहि विद्वानहरू ‘प्रतिस्पर्धात्मक अधिनायकवाद‘ भन्छन्। यसको अर्थ चुनाव त हुन्छ, तर सत्तामा बस्नेहरूले खेलको नियम नै आफ्नो पक्षमा पार्छन्। विपक्षी कानूनी त हुन्छ, तर अदालत र सञ्चारमाध्यम स्वतन्त्र हुँदैनन्।

यो विचार जर्मन कानूनी विद्वान कार्ल स्मिटको लेखनीमा आधारित छ, जो नाजी शासनका मुख्य न्यायविद् थिए। स्मिटका अनुसार साँचो लोकतन्त्र भनेको चुनाव वा बहस होइन, बरु नेता र जनताको इच्छा एउटै हुनु हो। उनी भन्थे कि लोकतन्त्रका लागि सबै मानिसहरू ‘एकैनासको’ (homogenous) हुनुपर्छ र जो फरक छन्, उनीहरूलाई हटाउनुपर्छ। लोकतान्त्रिक फासीवादमा यही ‘एकैनासको इच्छा’लाई बहुसंख्यकवादको नाममा प्रयोग गरिन्छ। यसले अल्पसंख्यकहरूको अधिकारलाई आफ्नो अस्तित्वको खतरा ठान्छ र उनीहरूको स्वतन्त्रता खोस्न खोज्छ।

ट्रम्पको शासन शैली नाजीहरूको भन्दा अलि फरक छ। ट्रम्पले अल्पसंख्यक वा आफ्ना विरोधीहरूलाई तह लगाउन एउटा अधिनायकवादी राज्य बनाउन खोजिरहेका होलान्, तर शिक्षा वा वातावरण जस्ता अन्य क्षेत्रमा भने उनी राज्यको भूमिका कम गर्न चाहन्छन्। पुराना नाजीहरूले साधारण जनता र व्यापारीहरूलाई आफ्नो इशारामा नचाउन खोज्थे, तर ट्रम्पको राज्य भने उनीहरूको बाटोबाट हट्न चाहन्छ। व्यापारीहरूले जे मन लाग्छ त्यही गर्न पाउनुपर्छ र राज्यले उनीहरूलाई निर्देशन दिनुको सट्टा नाफा कमाउन सहयोग मात्र गर्नुपर्छ भन्ने उनको सोच देखिन्छ। पुरानो फासीवाद एउटा यस्तो ‘दैत्य’ जस्तो राज्य थियो जहाँ कानूनको कुनै अर्थ थिएन। आजको फासीवाद भने नियमहरू फुकुवा गरिएको एउटा यस्तो राज्य हो जहाँ न वातावरणीय नियमले कसैलाई रोक्न सक्छ, न त भेदभाव विरोधी कानूनले। पुरानो फासीवादले समाजका सबै अंगलाई राज्यमा मिसाउन चाहन्थ्यो, तर यो नयाँ ‘लोकतान्त्रिक फासीवाद’ ले भने उदारवादी व्यवस्थालाई नै भत्काएर सबैलाई अलग-थलग बनाउन खोज्छ।

यो लोकतान्त्रिक फासीवाद कुनै एउटा पार्टीको पछि लाग्नेहरूको समूह मात्र होइन। यो त सामाजिक सञ्जाल र भावनाहरूबाट जोडिएको एउटा यस्तो राजनीतिक लहर हो जसमा धेरै थरीका मानिसहरू अटाएका छन्। ट्रम्पको नेतृत्वमा अहिले एउटा अनौठो गठबन्धन बनेको छ। यसमा ट्रम्पका कट्टर फ्यानहरू, सिलिकन भ्यालीका धनी व्यापारीहरू, कट्टर क्रिश्चियनहरू, ‘प्राउड ब्वाइज’ जस्ता उग्र समूहहरू र रिसाएका ‘टी-पार्टी’ समर्थकहरू सामेल छन्। यी सबैको आ-आफ्नै स्वार्थ र सोच भए पनि एउटा कुरामा भने सबै मिल्छन्: उनीहरू सबै समानताको विरोधी हुन् र अरूलाई समाजबाट बाहिर राख्न चाहन्छन्।

यस्तो फासीवाद आफ्ना शत्रुहरूलाई सिध्याउन पागलझैं लाग्छ। उनीहरू मानिसहरूको व्यक्तिगत जीवनशैलीमा आएको स्वतन्त्रतालाई खोस्न चाहन्छन्। अचम्मको कुरा, यदि त्यसले उनीहरूको सामाजिक मर्यादा र तहलाई असर गर्दैन भने उनीहरूलाई समलैंगिकतासँग खासै ठूलो समस्या देखिँदैन। तर उनीहरू ‘ट्रान्स’ (trans) व्यक्तिहरूमाथि भने कडा प्रहार गर्छन्, किनभने यसले उनीहरूले वर्षौंदेखि मान्दै आएको ‘स्त्री र पुरुष’ को सामाजिक संरचनालाई चुनौती दिन्छ।

यहाँको जातिवाद पनि अलि फरक खालको छ। ट्रम्पले भने जस्तै “कम बुद्धिमत्ता भएका” वा “फोहोर” भनिने आप्रवासीहरूको संख्या घटाउनु उनीहरूको मुख्य लक्ष्य हो। उनीहरू सबैलाई एउटै जातिको बनाउन भन्दा पनि देशमा को बस्ने र को नबस्ने भन्ने कुरामा नियन्त्रण गर्न चाहन्छन्। महिलाहरूको हकमा, ट्रम्प वरपरका दक्षिणपन्थीहरू गर्भपतनको अधिकार खोस्न चाहन्छन् र परम्परागत परिवारको वकालत गर्छन्। तर उनीहरू महिलाहरूले काम गर्ने वा राजनीतिमा लाग्ने कुरालाई भने पूर्ण रूपमा रोक्न खोज्दैनन्।

ट्रम्प: आक्रोशका उद्यमी

यो नयाँ खालको फासीवादले पुरानो गौरवशाली इतिहासको कुरा त गर्छ, तर यसले कुनै जादुमयी वा अलौकिक व्यवस्थाको कल्पना भने गर्दैन। बरु, यो हराएको कुरालाई फेरि फर्काउने एउटा कथा जस्तो मात्र हो। डोनाल्ड ट्रम्पको नारा “अमेरिकालाई फेरि महान बनाउनुहोस्” (Make America Great Again) को अर्थ पनि यही हो- अमेरिका पहिले जस्तै शक्तिशाली हुनुपर्छ। यो नयाँ ‘साम्राज्य’ धेरै धार्मिक वा आध्यात्मिक छैन, बरु यो संसारमा राज गर्ने तर आफ्नै खुट्टामा उभिने एक व्यावहारिक शक्ति बन्न चाहन्छ।

ट्रम्पका समर्थकहरू (MAGA समूह) बीच भविष्यलाई लिएर विभिन्न थरीका कल्पनाहरू पाइन्छन्। कोही भन्छन् कि देशलाई एउटा कम्पनी जस्तै चलाउनुपर्छ र यसको प्रमुख (सीइओ) सम्राट हुनुपर्छ। कोही निजी शहर र निजी राज्यको कुरा गर्छन्, त कोही मंगल ग्रहमा बस्ती बसाल्ने जस्ता अनौठा सपना देख्छन्। तर, यी सबैको तुलनामा ट्रम्पको आफ्नै सोच भने धेरै व्यावहारिक र जमिनसँग जोडिएको देखिन्छ। उनका डरलाग्दा वा उग्र कल्पनाहरू त केवल इन्टरनेटमा पाइने ‘मिम्स’ वा एआईबाट बनाइएका भिडियोहरूमा मात्र देखिन्छन्; जहाँ उनलाई कहिले रोमन सम्राट, कहिले बदला लिने सुपरहिरो त कहिले सुनको मूर्तिको रूपमा देखाइन्छ।

यो नयाँ फासीवादले समाजको हरेक कुनालाई बदलेर एउटै साँचोमा ढाल्न खोज्दैन। उनीहरूले भाषामा कडाइ गर्ने, गर्भपतनमा रोक लगाउने वा प्यालेस्टाइन समर्थकहरूलाई दमन गर्ने जस्ता काम त गर्छन्, तर उनीहरूको उद्देश्य नागरिकको दैनिक जीवन र अर्थतन्त्रको हरेक पाटोलाई नियन्त्रण गर्ने ‘सर्वसत्तावादी’ राज्य बनाउनु होइन। यो नयाँ फासीवाद त केवल एउटा यस्तो समाज पुन: स्थापना गर्न चाहन्छ, जहाँ शक्तिको एउटा कडा तह (हाइरार्की) होस् र मानिसहरू आफ्नो मर्यादा र स्थानमा बसुन्। उनीहरू तानाशाही राज्यभन्दा पनि एउटा कडा अनुशासन भएको समाज बनाउन बढी केन्द्रित छन्।

ट्रम्प अहिले नै पूर्ण तानाशाह भइसकेका छैनन्, न त उनी पुरानो जमानाका फासीवादी जस्तै हुन्; जसले मानिसहरूलाई जादुमयी मुक्ति र मोक्षको आश देखाउँछन्। उनी त बरु एउटा अभद्र ‘माफिया डन’ जस्ता देखिन्छन्। तर उनको राजनीति गर्ने शैली भने फासीवादी नै छ। विद्वान क्रिस्टोफर ब्राउनिङका अनुसार ट्रम्पको शैलीमा धेरै फासीवादी लक्षणहरू छन्। जस्तै: मानिसहरूलाई भड्काउने र्‍यालीहरू गर्ने, सधैं डर र गुनासोको खेती गर्ने, आफूलाई पीडितको रूपमा देखाउने, हिंसालाई सामान्य मान्ने, षड्यन्त्रका कुराहरू फैलाउने, जानाजानी क्रूरता प्रदर्शन गर्ने, कमजोर र अल्पसंख्यकहरूलाई निशाना बनाउने र आफ्नो व्यक्तिपूजा गराउने। फासीवादी विचारधारामा समाजशास्त्री माइकल म्यानले भनेको ‘नैतिकतावादी हिंसा’ (moralized violence) सँगको हिमचिम अनिवार्य रूपमा जोडिएको हुन्छ। यसको अर्थ, उनीहरूले गर्ने हिंसालाई आवश्यक, जायज र सही छ भनेर देखाउनका लागि त्यसलाई नैतिकताको लेप लगाइन्छ।” फासीवादले सधैं हिंसालाई ‘नैतिक’ देखाउन खोज्छ, जसले गर्दा मानिसहरूलाई लागोस् कि ‘यो हिंसा आवश्यक र सही छ।’

फासीवादी शैली जर्मनीको AfD पार्टीमा पनि प्रस्टै देख्न सकिन्छ। त्यहाँका प्रान्तीय नेता ब्योर्न होक्केले जर्मन दार्शनिक पिटर स्लोटरडाइकका भनाइहरूलाई निकै खुसीका साथ उद्धृत गर्ने गर्छन्। ती दार्शनिकले सन् २०१६ मा युरोपको आप्रवासन नीतिबारे कुरा गर्दै ‘सन्तुलित क्रूरता’ (well-tempered cruelty) को आवश्यकता रहेको बताएका थिए।

विश्वव्यापी दृष्टिकोणबाट हेर्दा, चाहे त्यो पुरानो इतिहासको फासीवाद होस् वा अहिलेको यो लोकतान्त्रिक फासीवाद, यी दुवै धेरै हदसम्म तर्कभन्दा बढी मानिसका भावना र प्रदर्शन (देखावट) मा केन्द्रित हुन्छन्। जर्मनीका ‘नयाँ दक्षिणपन्थ’ (New Right) का प्रमुख विचारक आर्मिन मोहलरले यसलाई निकै छोटो र मिठो तरिकाले व्याख्या गरेका थिए। उनका अनुसार फासीवादी भाषण वा कुराकानीमा तर्कको मेल खोजेर पाइँदैन। बरु यसको मुख्य काम भनेको एउटा ‘खास भाष्य निर्माण गर्ने’, समाजमा एउटा ‘खास खालको माहोल बनाउने’ र मानिसहरूको मनमा पुराना सम्झना वा भावनाहरू जगाउने मात्र हो।

अहिलेसम्म उदारवादीहरूले ट्रम्प र अन्य कट्टरपन्थीहरूलाई कानूनी लडाइँ (lawfare) मार्फत रोक्ने प्रयास गरेका छन्। तर यो रणनीति असफल हुनु निश्चित जस्तै छ। यसका दुईवटा कारण छन्। पहिलो, पुँजीवादी व्यवस्थामा शक्ति जसको हातमा छ, कानूनी प्रणालीले पनि उसैको पक्ष लिन्छ र ट्रम्प आफैं ठूला सम्पत्ति मालिकहरूको वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

दोस्रो र अझ महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, फासीवाद भनेको एउटा ‘भावनात्मक वातावरण’ हो। ट्रम्पले आधुनिक पुँजीवादी समाजबाट दिक्क भएका र आफूलाई एक्लो महसुस गरेका मानिसहरूको भित्री भावनालाई छुन सकेका छन्। उनी मानिसभित्रको आक्रोश र रिसलाई प्रयोग गर्न जान्ने एक सिपालु ‘आक्रोशका उद्यमी’ हुन्। उनी यस्तो रिस पैदा पनि गर्छन् र त्यसको प्रतिनिधित्व पनि गर्छन्। वामपन्थीहरूले अहिलेसम्म उनको यो शैलीको कुनै प्रभावकारी र दिगो जवाफ फेला पार्न सकेका छैनन्।

तैपनि, मानिसहरू हामीले डर मानेको भन्दा धेरै बलिया र सहनशील छन्। मिनियापोलिसमा आप्रवासीहरूका लागि गरिएको प्रतिरोध यसकारण सफल भयो किनभने त्यसले अमेरिकी दक्षिणपन्थीहरूको झुटो प्रचारलाई गलत साबित गरिदियो। त्यहाँका विभिन्न जातजाति मिलेर बसेका समुदायहरूले यस्तो बलियो एकता देखाए, जसको कल्पना समाज अब खत्तम भइसक्यो भन्ने ती दक्षिणपन्थी भविष्यवक्ताहरूले कहिल्यै गरेका थिएनन्।

लेखकहरू:

क्यारोलिन एम्लिङ्गर: उनी साहित्यकी समाजशास्त्री हुन् र बासेल विश्वविद्यालयको भाषाविज्ञान तथा साहित्य अध्ययन विभागमा अनुसन्धान सहयोगीको रूपमा कार्यरत छिन्। उनी ओफेन्डेड फ्रीडम: द राइज अफ लिबरटेरियन अथोरिटेरियनिज्म नामक पुस्तककी सह-लेखिका हुन्।

ओलिभर नाच्त्वे: उनी बासेल विश्वविद्यालयमा समाजशास्त्रका प्रोफेसर हुन्। उनी पनि ओफेन्डेड फ्रीडम: द राइज अफ लिबरटेरियन अथोरिटेरियनिज्म पुस्तकका सह-लेखक हुन्।

लोरेन बाल्हर्न: उनी ज्याकोबिन  पत्रिकाको जर्मन भाषा संस्करणका मुख्य सम्पादक हुन्।

[लोरेन बाल्हर्नले ज्याकोबिनको लागि अंग्रेजीमा अनुवाद गरेको यस लेखको नेपाली अनुवाद राजु झल्लु प्रसादले गरेका हुन्]