रातो टीका, सेतो टीका: दशैंको भनिनुपर्ने कथा

फूलपातीको साँझ बसपार्कमा उभिनुहोस्। रिजर्भ टाँसिएका बसहरू, पोको बोकेका मान्छे, छोरीचेलीका हातमा मिठाईका प्याकेट।
सबैको एउटै हतार: दशैंमा घर पुग्नु छ।
त्यही भीडमा कसैले सोध्यो भने, “दशैं ठ्याक्कै के हो?”, धेरैले भन्छन्, “असत्यमाथि सत्यको विजय, अरू के?”

तर यही प्रश्न लिम्बूवानको कुनै गाउँमा सोध्नुभयो भने बेग्लै उत्तर आउन सक्छ। र त्यो उत्तर सुनिसकेपछि टीकाको रङ पनि पहिलेजस्तो सरल देखिँदैन। यो लेख त्यही बेग्लै उत्तरको खोजी हो: इतिहासको आँखाले, जनताको आँखाले र वर्गको आँखाले।

१. लिगलिगकोटको युद्ध: जितले चाडलाई कसरी चिन्यो?

कथा सुरु गरौँ गोरखाबाट। प्रचलित वृत्तान्तअनुसार लमजुङका राजा यशोब्रह्म शाहका कान्छा छोरा द्रव्य शाहले सन् १५५९ (वि.सं. १६१६) मा घले/खड्का शासकलाई हटाएर गोरखा राज्य स्थापना गरे। इतिहासकारहरूका अनुसार भाद्रमा लिगलिगकोटबाट आक्रमण भयो, करिब १५ दिन युद्ध चल्यो, र स्थानीय राजा मारिए। एक थरी अध्येताले यही जितलाई पछि विजयादशमीसँग जोडेको तर्क गर्छन्।

कथाको अर्को पाटो पनि छ!

इन्डिजिनियस भ्वाइसजस्ता स्रोतमा लेखिएअनुसार गण्डक वरिपरिका बौद्धमार्गी मगर र गुरुङलाई जितपछि जबरजस्ती हिन्दूकरण गरियो। नमान्नेलाई चेपे नदीमा मारेर फालियो, र कतिपयले बच्न सेतो टीका लगाएर आत्मसमर्पण गरे भनिन्छ। यो दाबी रोमाञ्चक छ, तर कमजोर मान्नु हुँदैन, बलियो पनि भन्नु हुँदैन: यसलाई थप प्राथमिक अभिलेखले पुष्टि गर्नुपर्छ।

२. तर दशैं त पुरानै रहेछ!

यहीँ कथामा मोड आउँछ। इतिहासकार महेशराज पन्तका अनुसार नेपालमा दशैंको लिखित प्रमाण सन् १३७५ तिरै, अर्थात् मल्लकालमै पाइन्छ। लिच्छविकालमा दशैंको ठूलो चर्चा नभए पनि देवीपूजा हुन्थ्यो। त्यसैले “दशैं गोरखा विजयबाटै जन्मियो” भन्ने दाबी पूर्ण रूपमा सही ठहरिँदैन। दशैं द्रव्य शाहभन्दा पुरानै हो।

तर यहाँ “तर” फेरि आउँछ। पन्तकै विश्लेषणमा दशैं सुरुदेखि नै राज्य, शक्ति र युद्धसँग जोडिएको चाड थियो। वर्षा सकिएपछि खोलानाला सुक्ने असोजमा राजाहरू छिमेकी राज्यमाथि आक्रमणमा निस्कन्थे। महानवमीमा हतियार पूजा गर्नुको अर्थ पनि युद्धको तयारी थियो। यही अर्थमा पन्त दशैंलाई “राज्य विस्तारको उत्सव” भन्छन्।

पछि पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि काठमाडौंमा फूलपातीको विशेष महत्त्व बस्यो। कर्मचारीलाई बिदा, सेनालाई भत्ता। यसरी दशैं राज्यको संरक्षणमा झन् फैलियो। यहाँसम्म त पर्व थियो। अब आउँछ उर्दी।

३. जब पर्व उर्दी बन्यो

गोरखा राज्य पूर्वतिर बढ्दै गर्दा लिम्बूवान र किराँत क्षेत्रमा दशैं “मन परे मान, नपरे नमान” को चाड रहेन।

राजा रणबहादुर शाहले वि.सं. १८४३ मा लिम्बूहरूलाई दशैं मान्न लगाउन लालमोहर जारी गरे। वि.सं. १८४८ पछि लिम्बू, राई लगायतका स्थानीय सुब्बा, कारबारी र जिम्मावाललाई नवदुर्गा भवानीको पूजा गर्न, घर लिपपोत गर्न र बलि दिएको पशुको रगतमा हात-पैताला डुबाएर भित्तामा पञ्जाछाप लगाउन आदेश दिइयो। दशैं नमाने वा बहिष्कार गरे सुब्बाङ्गी पद र किपट (सामूहिक जग्गा अधिकार) खोसिने कारबाही हुन थाल्यो।

कल्पना गर्नुहोस्: भित्तामा रगतको पञ्जाछाप नलगाएबापत जग्गा खोसिने खतरा!

राजेन्द्र विक्रम शाहको पालामा पनि रुक्का जारी गरी दुर्गा र काली मान्न बाध्य पारिएका प्रसङ्ग भेटिन्छन्। त्यही बेला लिम्बूवानबाट कुरुवा (प्रतिनिधि) काठमाडौं झिकाउने चलन बस्यो। डा. देवी दुलालको ‘पाँचथरको इतिहास’मा उल्लेख भएअनुसार पहिलो कुरुवा बागनसिंह (बागवीर) हेम्ब्याले राजाको आदेशमा दुई डोरे जनै लगाए, गोबध नगर्ने र राजधर्म मान्ने कुरा स्वीकारे, र करिब १६ ढाकर जनै बोकेर लिम्बूवान फर्के। बाटो छोट्यो, तर घर फर्किँदा अर्कै संकट उनको पर्खाइमा थियो। याङरूप थुमका केहीले जनै लगाए पनि अन्य थुमका लिम्बूले विरोध गरे। आपत्कालीन चुम्लुङ बस्यो, र आफ्नो जातिको रीति गुमाएको अभियोगमा बागनसिंह कुरुवा पदबाट हटाइए।

नयाँ कुरुवा बनेर अटलसिंह जबेगू काठमाडौं पुगे, र राजासमक्ष माग राखे: ‘किराँत धर्म र नीति मान्न पाउने, जनै नलगाउने, गोबध नगर्ने, तर मरेको गाईको मासु एक पैसा मेन्जेन (जरिवाना) तिरेर खान पाउने।’

राजाले माग पूरा गरे। यो प्रसङ्ग महत्त्वपूर्ण छ. यसले राज्यको आदेशको सीमा र समुदायको सौदाबाजी क्षमता दुवै देखाउँछ।

राणाकालमा भने निगरानी झन् कडा भयो। मानवशास्त्री डम्बर चेम्जोङका अनुसार, लिम्बू सुब्बाहरूले बलि दिएको पशुको रगतको पञ्जाछाप भित्तामा लगाए-नलगाएको हेर्न गोश्वारा र गौंडाअड्डाबाट सरकारी डोर गाउँगाउँ पुग्थे। छाप नभेटिए वा बलि नदिए सजाय दिइन्थ्यो। वि.सं. १९४२ मा धनकुटामा रामलिहाङ र रिदमाले दशैं बहिष्कार गरेको अभियोगमा राज्यले उनीहरूको हत्या गरेको उल्लेख पाइन्छ, र त्यसपछि उक्त क्षेत्रमा ठूलो आक्रोश र आन्दोलन उत्पन्न भएको थियो।

यी विवरण पढेपछि आज पनि आदिवासी-जनजाति समुदायको एउटा तप्काले दशैंलाई “हामीमाथि थोपरिएको सांस्कृतिक दमन” भन्नुको कारण बुझिन्छ। उनीहरूको प्रश्न सरल छ: जुन चाड लाद्न पुर्खामाथि अत्याचार भयो, त्यही चाडलाई कसरी खुसीको प्रतीक मान्ने?

४. बहिष्कारको राजनीति

वि.सं. २०२८ देखि मसिनो स्वरमा सुरु भएको दशैं बहिष्कार बहुदलपछि सतहमा आयो। डा. गोपाल गुरुङको नेपाली राजनीतिमा अदेखा सच्चाइ (२०४२) पछि अभियान बलियो भएको बताइन्छ। मंगोल अभियन्ताको तर्कमा दशैंमा रमाउनु पुर्खा मारिएको दिनमा रमाउनु हो। उनीहरूका अनुसार गोरे बहादुर खपाङ्गीले ज्ञानेन्द्रबाट टीका लिएपछि बहिष्कारमा धक्का लाग्यो। अर्को तप्काले भने उल्टै आरोप लगाउँछ: पश्चिमा संस्कृति (क्रिश्चियन धर्म विस्तार) सहज रूपमा अपनाउनेहरूले नै दशैं बहिष्कार गरेका हुन्। आरोप-प्रत्यारोपको यो खेलमा दुवै पक्षलाई सुन्नु नै इमानदार बाटो हो।

यहाँ राज्यसत्ताको एउटा चलाख चाल लुकेको छ: बल प्रयोग मात्र होइन, आफ्नो संस्कृतिलाई “सबैको सामान्य र सर्वमान्य संस्कृति” जस्तो बनाएर पस्कनु। समाजशास्त्री कृष्ण भट्टचनका अनुसार राज्यले सबै आदिवासी-जनजातिबाट दशैं मान्ने अपेक्षा राख्छ, तर तिनका आफ्नै मौलिक पर्वलाई आवश्यक सहयोग र संरक्षण गर्दैन।

५. जातको मात्र होइन, खल्तीको पनि कुरा

दशैं केवल जात-पहिचानको कथा पनि होइन। यसमा खल्तीको कथा पनि छ। “हुनेखानेलाई दशैं, नहुनेलाई दशा” र “आयो दशैं रमाई-रमाई, गयो दशैं ऋण बोकाई” जस्ता उक्तिले यही सत्य बोल्छन्। गरिब खस-आर्य होऊन् वा गरिब जनजाति, दुवै थरी परिवारले नयाँ लुगा, मासु र टीका-टालोको खर्च जुटाउन साहुमहाजनसँग चर्को ब्याजमा ऋण लिनुपर्ने बाध्यता अझै छ। राज्य र बजारले सिर्जना गरेको सांस्कृतिक दबाबले गरिब वर्गलाई ऋणको चक्रमा धकेल्ने औजारको काम गरेको तर्क गर्न सकिन्छ। जात र वर्ग यहाँ एकअर्काका शत्रु होइनन्, साझेदार हुन्।

६. त्यसो भए दशैं के हो त?

दशैं एकै कथा, एकै अर्थ र एकै उत्पत्तिको पर्व होइन। कसैका लागि यो अग्रजको आशीर्वाद र परिवार जम्मा हुने खुसी हो। कसैका लागि पुर्खाको पीडाको स्मृति। कसैका लागि राज्य र बजारको भारी बोझ। सबै एकैसाथ सत्य हुन सक्छन्, किनकि तिनले आ-आफ्नो अनुभवबाट बोलिरहेका छन्।

समस्या दशैंमा होइन। बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय देशमा एकल भाषा, धर्म र भेष जबरजस्ती लाद्नु समस्या हो। त्यसैले दशैंबारे उठिरहने गैर-हिन्दूका आवाज राज्यले अनिवार्य सुन्नुपर्छ। जसले खुसीसाथ दशैं मनाउन चाहन्छन्, उनीहरूले मनाऊन्। जसले आफ्नो छुट्टै पहिचान मान्न चाहन्छन्, उनीहरूलाई पनि उत्तिकै सम्मान र स्वतन्त्रता मिलोस्।

टीका रातो होस् वा सेतो। लगाउने-नलगाउने पनि तपाईंको रोजाइ। तर कथा सुन्दा “के भनियो?” मात्र नसोधौँ; “कसले, कसको हितमा र किन भन्यो?” पनि सोधौँ। किनकि कथा आफैँ बन्दैन, कसैले लेख्छ। र जसले लेख्छ, संसारले प्रायः उसैको कथा सुन्छ।

स्रोत -सन्दर्भ: