
काठमाडौँ । लोकतन्त्रमा जनप्रतिनिधिको लोकप्रियता नेतासँग खिचिएका तस्बिर र भिडियोबाट होइन, जनताका समस्या समाधान गर्न उनीहरूले गरेको काम, निर्वाह गरेको जिम्मेवारी र देखाएको जवाफदेहिताबाट मापन हुनुपर्छ । तर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सांसद पारसमणि गेलालले सार्वजनिक गरेको एउटा घोषणाले नेपाली राजनीतिमा व्यक्तिपूजा, प्रचारमुखी राजनीति र जनप्रतिनिधिको प्राथमिकताबारे गम्भीर बहस सिर्जना गरेको छ ।
लोकतन्त्र केवल निर्वाचन जित्ने र सत्तामा पुग्ने राजनीतिक व्यवस्था होइन । यो नागरिकप्रतिको उत्तरदायित्व, सार्वजनिक हितको संरक्षण, नीतिगत प्रतिबद्धता र निरन्तर जवाफदेहितामा आधारित शासन प्रणाली हो । जनताले आफ्ना प्रतिनिधिलाई संसदमा पठाउनुको उद्देश्य उनीहरूसँग तस्बिर खिचाउनु वा सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको प्रशंसा गर्नु होइन, बरु जनताका आवाजलाई राज्यको नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियासम्म पुर्याउनु हो । तर राजनीतिमा देखिन थालेका केही प्रवृत्तिले जनप्रतिनिधिको भूमिका र प्राथमिकतामाथि नै प्रश्न उठाउन थालेका छन् ।
लोकतन्त्रमा नेता जनताभन्दा माथि हुँदैनन् । उनीहरू जनताबाट निर्वाचित प्रतिनिधि हुन् । उनीहरूको राजनीतिक हैसियत जनताले दिएको विश्वासबाट निर्माण हुन्छ ।
यस्तै एउटा उदाहरणका रूपमा रास्वपा सांसद पारसमणि गेलालको पछिल्लो घोषणा आएको छ । उनले आगामी फागुन १२ गते विशेष फोटो तथा भिडियो प्रतियोगिता आयोजना गर्ने घोषणा गर्दै प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन २०८२ का क्रममा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह, पार्टी सभापति रवि लामिछाने तथा सांसदहरू पारसमणि गेलाल र सूर्य लामासँग खिचिएका तस्बिर तथा भिडियो उपलब्ध गराउन आह्वान गरेका छन् । उत्कृष्ट सामग्री पठाउने तीन जनालाई नगद पुरस्कार दिने उनको घोषणा छ । प्रतियोगितामा सहभागी हुन सम्बन्धित सामग्री आफ्नै सामाजिक सञ्जालमा समेत पोस्ट गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ । तर पुरस्कारको रकम, निर्णायक समिति र मूल्यांकनका आधार भने स्पष्ट पारिएको छैन ।
झट्ट हेर्दा यो सामान्य फोटो तथा भिडियो प्रतियोगिता जस्तो देखिन सक्छ । नागरिकले निर्वाचनका क्रममा खिचेका तस्बिर संकलन गर्नु र सिर्जनात्मक प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्नु आफैँमा अनुचित होइन । राजनीतिक घटनाक्रमको अभिलेखीकरण, नागरिक पत्रकारिता र दृश्य सामग्रीको संरक्षणका दृष्टिले यस्ता गतिविधिको सकारात्मक महत्त्व पनि हुन सक्छ । तर प्रश्न प्रतियोगिता आयोजना गर्नुमा मात्र सीमित छैन । प्रश्न यसको उद्देश्य, विषयवस्तु, प्राथमिकता र त्यसले दिने राजनीतिक सन्देशमा छ ।
प्रतियोगिताको केन्द्रमा निर्वाचनको समग्र वातावरण, मतदाताको उत्साह, नागरिकका समस्या, चुनावी प्रतिबद्धता, राजनीतिक गतिविधि वा लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई राखिनुको सट्टा प्रधानमन्त्री, पार्टी सभापति र केही निश्चित सांसदसँग खिचिएका तस्बिर तथा भिडियो संकलन गरी तिनैमध्ये उत्कृष्टलाई पुरस्कार दिने घोषणा गरिएको छ । यसले सिर्जनशीलताको प्रोत्साहनभन्दा राजनीतिक नेतृत्वको दृश्य प्रचार र व्यक्तिकेन्द्रित लोकप्रियतालाई प्राथमिकता दिएको हो कि भन्ने प्रश्न उठाएको छ ।
लोकतन्त्रमा नेता जनताभन्दा माथि हुँदैनन् । उनीहरू जनताबाट निर्वाचित प्रतिनिधि हुन् । उनीहरूको राजनीतिक हैसियत जनताले दिएको विश्वासबाट निर्माण हुन्छ । त्यसैले नेतासँगको निकटता, सँगै खिचिएका तस्बिर वा सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त हुने प्रशंसालाई राजनीतिक सफलताको मापदण्ड बनाउनु लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कृतिको स्वस्थ अभ्यास हुन सक्दैन ।
जनप्रतिनिधिको वास्तविक मूल्यांकन उनीहरूले संसदमा उठाएका विषय, जनताका पक्षमा गरेका निर्णय, सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग, विकास निर्माणमा देखाएको सक्रियता र निर्वाचनका बेला गरेका प्रतिबद्धता पूरा गरे-नगरेको आधारमा हुनुपर्छ ।
अझ विडम्बनापूर्ण पक्ष के छ भने जनप्रतिनिधिले जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिनुपर्ने समयमा जनतालाई नै नेतासँगको तस्बिर संकलन र प्रचारको प्रतिस्पर्धामा सहभागी गराउने घोषणा गरिएको छ । नागरिकले नेताको कामको मूल्यांकन गर्ने लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई नेतासँगको व्यक्तिगत उपस्थिति प्रदर्शन गर्ने संस्कृतिले विस्थापित गर्न थाल्यो भने त्यसले राजनीतिलाई विचार र कार्यसम्पादनबाट टाढा लैजान सक्छ ।
यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक सञ्जालसँग जोडिएको छ । आज सामाजिक सञ्जाल राजनीतिक सूचना प्रवाह, जनमत निर्माण र नागरिक सहभागिताको प्रभावकारी माध्यम बनेको छ । तर यसलाई लोकप्रियता मापन गर्ने एकमात्र आधार बनाइयो भने राजनीति वास्तविक उपलब्धिभन्दा दृश्यता र प्रचारमा केन्द्रित हुन सक्छ । धेरै फलोअर भएका, व्यापक डिजिटल पहुँच भएका वा प्रभावशाली सञ्जाल भएका व्यक्तिले बढी अवसर पाउने सम्भावना रहन्छ । यस्तो अवस्थामा फोटोग्राफीको मौलिकता, कलात्मकता र सिर्जनात्मक क्षमताभन्दा डिजिटल पहुँच निर्णायक बन्न सक्छ ।
प्रतियोगिताको निष्पक्षतासम्बन्धी प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । तीन जना विजेतालाई नगद पुरस्कार दिने घोषणा गरिए पनि पुरस्कारको रकम, निर्णायकको योग्यता, मूल्यांकनका आधार र छनोट प्रक्रियाबारे स्पष्ट जानकारी सार्वजनिक गरिएको छैन । प्रतियोगिता वास्तवमै सिर्जनात्मक प्रतिभाको सम्मानका लागि हो भने यसको प्रक्रिया सुरुदेखि नै पारदर्शी हुनुपर्छ । निर्णायक समिति स्वतन्त्र र निष्पक्ष हुनुपर्छ । तस्बिरको मौलिकता, प्राविधिक गुणस्तर, कलात्मक पक्ष र विषयवस्तुको सान्दर्भिकतालाई मूल्यांकनको आधार बनाइनुपर्छ । अन्यथा प्रतियोगिताको निष्पक्षतामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।
नयाँ राजनीतिक दल वा नयाँ पुस्ताका नेताहरूबाट नागरिकले केवल नयाँ अनुहारको अपेक्षा गरेका हुँदैनन् । उनीहरूले नयाँ राजनीतिक व्यवहार, कार्यशैली, संस्कार र जवाफदेहिताको पनि अपेक्षा गरेका हुन्छन् ।
त्यसैगरी, प्रतियोगितामा पुरस्कारका लागि नेतासँग खिचिएका तस्बिर अनिवार्यजस्तै बनाउनुको सट्टा निर्वाचनका क्रममा नागरिकले खिचेका अर्थपूर्ण दृश्य, जनताको सहभागिता, मतदाताका अपेक्षा, निर्वाचनमा देखिएका सकारात्मक अभ्यास र चुनौतीलाई समेटिएको भए यसको सार्वजनिक महत्त्व अझ बढी हुने थियो । त्यसले राजनीतिक नेतृत्वको प्रचार मात्र होइन, लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा नागरिकको भूमिकालाई पनि सम्मान गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्थ्यो ।
यहाँ एउटा अर्को प्रश्न पनि उठ्छ-जनप्रतिनिधिले आफ्नो राजनीतिक पहिचान निर्माण गर्न जनताको कामबाट प्रमाणित हुनुपर्ने हो कि जनताले उनीहरूसँग खिचेका तस्बिरबाट? यदि नेतासँगको तस्बिरलाई नै राजनीतिक सम्बन्ध र लोकप्रियताको प्रतीक बनाउने हो भने राजनीतिक कार्यकर्ताको भूमिका पनि विचार, संगठन र जनसेवाभन्दा नेताको निकटता प्रदर्शनमा सीमित हुने खतरा रहन्छ । यस्तो प्रवृत्तिले पार्टीभित्र आलोचनात्मक चेत, आन्तरिक लोकतन्त्र र वैचारिक बहसलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।
रास्वपाले आफुलाई परिवर्तन, सुशासन, पारदर्शिता र पुरानो राजनीतिक संस्कृतिको विकल्प दिने राजनीतिक शक्तिका रुपमा ब्याख्या गर्दै आएको छ । नयाँ राजनीतिक दल वा नयाँ पुस्ताका नेताहरूबाट नागरिकले केवल नयाँ अनुहारको अपेक्षा गरेका हुँदैनन् । उनीहरूले नयाँ राजनीतिक व्यवहार, कार्यशैली, संस्कार र जवाफदेहिताको पनि अपेक्षा गरेका हुन्छन् । पुरानो राजनीतिक संस्कृतिको आलोचना गर्दै उदाएका शक्तिहरू स्वयं प्रचारमुखी, व्यक्तिकेन्द्रित र प्रशंसामुखी अभ्यासमा रमाउन थाले भने उनीहरूको परिवर्तनको दाबी र व्यवहारबीच विरोधाभास देखिन सक्छ ।
यसको अर्थ फोटो तथा भिडियो प्रतियोगिता आयोजना गर्नु नै गलत हो भन्ने होइन । राजनीतिक दल र जनप्रतिनिधिले नागरिक सहभागिता बढाउने, सिर्जनशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने र निर्वाचनका ऐतिहासिक क्षणको अभिलेख राख्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन् । तर त्यस्ता कार्यक्रमको उद्देश्य सार्वजनिक हित र लोकतान्त्रिक सहभागिता हुनुपर्छ, नेतृत्वको व्यक्तिगत छवि निर्माण मात्र होइन । राजनीतिक नेतृत्वसँग खिचिएका तस्बिरलाई मात्र विशेष महत्त्व दिनुले कार्यक्रमको उद्देश्यबारे शंका उत्पन्न गर्छ भने त्यसको आलोचना हुनु पनि लोकतान्त्रिक अधिकारकै अभ्यास हो ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, जनप्रतिनिधिले आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रतिष्ठामाथिको आक्रमणका रूपमा नभई सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको नागरिक चासोका रूपमा लिन सक्नुपर्छ । लोकतन्त्रमा नेताको प्रशंसा गर्ने अधिकार जति नागरिकलाई छ, उनीहरूको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाउने अधिकार पनि उत्तिकै छ । त्यसैले यस्तो घोषणामाथि उठेका आलोचनालाई असहिष्णुता वा विरोधका रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन । बरु त्यसले जनप्रतिनिधिले आफ्नो प्राथमिकता पुनरावलोकन गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ ।
राजनीतिमा तस्बिरको महत्त्व हुन सक्छ, तर तस्बिरले कामको विकल्प बन्न सक्दैन । नेतासँग खिचिएको एउटा सुन्दर तस्बिरले नागरिकका समस्या समाधान गर्दैन, बेरोजगारलाई रोजगारी दिँदैन, महँगी नियन्त्रण गर्दैन, भ्रष्टाचार रोक्दैन र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर सुधार्दैन । त्यसका लागि नीति, योजना, इमानदार प्रयास र परिणाममुखी कार्यसम्पादन आवश्यक हुन्छ ।
जनप्रतिनिधिको वास्तविक उपलब्धि सामाजिक सञ्जालमा कति तस्बिर पोस्ट भए भन्ने कुराले होइन, उनीहरूको निर्वाचन क्षेत्रका नागरिकले कति राहत पाए, संसद्मा जनताका कति मुद्दा उठे, सार्वजनिक नीतिमा कति सुधार आयो र राज्यप्रति नागरिकको विश्वास कति बढ्यो भन्ने आधारमा मापन हुनुपर्छ ।
लोकतन्त्रमा नेतासँग खिचिएका तस्बिर सम्झनाका लागि हुन सक्छन्, तर जनप्रतिनिधिको मूल्यांकनका लागि पर्याप्त आधार हुन सक्दैनन् । नागरिकले नेतासँग खिचेका तस्बिरलाई पुरस्कार दिनुभन्दा नेताले नागरिकका लागि गरेका कामको मूल्यांकन गर्ने राजनीतिक संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
किनकि लोकतन्त्रमा नेताको महानता उनीसँग तस्बिर खिच्नेहरूको भीडले होइन, उनले जनताका लागि गरेका कामले प्रमाणित गर्छ । जनप्रतिनिधिले तस्बिरको प्रतिस्पर्धा होइन, जनताको विश्वास जित्ने प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ ।