इरानसँगको युद्ध कसरी समाप्त हुन सक्छ ?

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यसै साता इरानसँगको युद्ध चाँडै अन्त्य हुन सक्ने संकेत गरे पनि, यो कसरी टुङ्गिन्छ भन्नेमा विरलैले मात्र दृढताका साथ भन्न सक्छन्।

युद्धहरू राजनीतिक इच्छाशक्तिले मात्र विरलै समाप्त हुन्छन्। यो द्वन्द्व रणनीतिक, आर्थिक र सुरक्षा दबाबको यस्तो सघन जालोमा जेलिएको छ, जहाँबाट उम्किन दुवै पक्षका लागि सहज छैन। इरानको आणविक कार्यक्रमलाई नियन्त्रण गर्ने, उसको मिसाइल र क्षेत्रीय क्षमतालाई कमजोर बनाउने र इरानी जनतालाई ‘सहयोग’ गर्ने घोषित उद्देश्यका साथ सुरु भएको यो भिडन्त अहिले एकअर्कासँग बाझिने लक्ष्यहरूको टकरावमा परिणत भएको छ।

यो द्वन्द्व विश्व अर्थतन्त्रका मुख्य धमनीहरूमा फैलिएसँगै, यसको अन्त्यका लागि केवल भाषणबाजी वा नीतिगत परिवर्तन मात्र पर्याप्त हुने छैन। एक दिगो युद्धविरामका लागि त्यस्ता मध्यस्थकर्ताहरूको आवश्यकता पर्नेछ, जसले क्रमिक चरणहरू मिलाउन र आधारभूत रूपमै बाझिएका उद्देश्यहरूबीच पुलको काम गर्न सकुन्।

सम्भवतः, यो युद्ध कुनै निर्णायक विजयमार्फत नभई यस्तो बिन्दुमा पुगेर टुङ्गिनेछ, जहाँ निरन्तरको लडाइँले दुवै पक्षको अवस्थामा सुधार ल्याउँदैन र आपसी खतराको वातावरण कम हुन थाल्छ।

बाझिएका अन्तिम लक्ष्यहरू

अमेरिका र इजरायलका लागि यो द्वन्द्व मध्यपूर्वको सुरक्षा संरचनालाई नयाँ स्वरूप दिने वृहत्तर प्रयासको हिस्सा हो। अक्टोबर ७ यता बेन्जामिन नेतान्याहुले पटक-पटक “नयाँ मध्यपूर्व” को चर्चा गर्दै आएका छन्, जहाँ इरानको क्षेत्रीय पहुँचलाई कडा रूपमा अंकुश लगाइनेछ।

जुन २०२५ को १२ दिने युद्ध लगायतका विगतका मुठभेडहरूलाई आधार मान्दै, वासिङ्टन र तेल अभिभ ठोस नतिजाको खोजीमा देखिन्छन्: मुख्य सैन्य क्षमताहरू ध्वस्त पार्ने र तिनको पुनर्निर्माण रोक्ने। तर, यो लक्ष्य सुरुवाती आक्रमणभन्दा कठिन हुन सक्छ।

इरानको तर्क फरक छ। तेहरान ‘बाध्यात्मक सहनशीलता’को रणनीतिमा छ: आफ्नो सत्ताको रक्षा गर्ने र विपक्षीहरूलाई ठूलो मूल्य चुकाउन बाध्य पारेर आफ्नो प्रतिरोध क्षमता कायमै राख्ने। क्षतिपूर्ति र पुन: युद्ध नहुने सुनिश्चितता जस्ता उसका मागहरू केवल रणनीतिक मात्र होइनन्, बरु आन्तरिक रूपमा सम्भ्रान्त वर्गको एकता र वैधता कायम राख्नका लागि पनि हुन्।

क्षेत्रीय शक्तिहरू, विशेष गरी पर्सियन खाडीका अरब राष्ट्रहरू र ऊर्जा स्वार्थ भएका बाह्य शक्तिहरू सतर्क छन्। उनीहरू रक्षात्मक स्थिति र सावधानीपूर्ण संयमका बीच सन्तुलन कायम गरिरहेका छन्। हालका लागि, मध्यस्थता गौण बनेको छ। युद्ध कूटनीतिक मञ्चहरूमा भन्दा पनि रणभूमिमा तय भइरहेको छ।

आर्थिक धमनीहरूको युद्ध

हर्मुज जलसन्धि केवल एक भौगोलिक संकुचन (चेकपोइन्ट) बाट विकसित भएर अहिले केन्द्रीय रणनीतिक हतियार बनेको छ। इरानको दृष्टिकोण यो छ कि यो महत्त्वपूर्ण जलमार्गमा अवरोध सिर्जना गर्दा द्विपक्षीय भिडन्त विश्वव्यापी आर्थिक संकटमा परिणत हुन्छ।

ऊर्जाको मूल्य अहिले केवल एक सूचक मात्र नभई हतियार बनेको छ, जसको उद्देश्य बजारलाई अस्थिर बनाएर र विश्वभर लागत बढाएर वासिङ्टन र उसका सहयोगीहरूको राजनीतिक इच्छाशक्ति कमजोर पार्नु हो।

अर्कोतर्फ, वासिङ्टनले ‘खार्क टापु’ (Kharg Island) मा ध्यान केन्द्रित गरेको छ, जुन इरानको प्राथमिक तेल निर्यात टर्मिनल हो र उसको कुल कच्चा तेल निर्यातको करिब ९० प्रतिशत यहीँबाट हुन्छ। खार्कमाथिको खतरा तेहरानको हर्मुज रणनीतिको प्रत्यक्ष प्रतिवाद हो। यदि हर्मुजले विश्वव्यापी लागत बढाउँछ भने, खार्कले इरानको अस्तित्वकै लागत बढाइदिन्छ।

यो द्वन्द्वले एक मुख्य बाध्यतालाई औंल्याउँछ: युद्ध तब मात्र अन्त्यतर्फ मोडिनेछ, जब दुवै पक्षले एकअर्काको आर्थिक जीवनरेखा बन्द गर्दा प्राप्त हुने लाभभन्दा विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा हुने प्रणालीगत जोखिम बढी रहेको निष्कर्ष निकाल्नेछन्। त्यसैले, कुनै पनि दिगो सम्झौताका लागि हर्मुज जलसन्धिमा सुरक्षित आवागमनको ग्यारेन्टी र इरानको निर्यात पूर्वाधारमाथिको खतरा हटाइने नयाँ सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक हुनेछ।

अख्तियारीको प्रश्न

अली लारीजानी लगायतका वरिष्ठ राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको हत्याले सत्ताको केन्द्रमा समन्वयको अभाव हुन सक्ने चिन्ता बढाएको छ। प्रश्न यो छ कि, के त्यहाँ अझै पनि हार स्वीकार गर्न वा युद्धविराममा हस्ताक्षर गर्न सक्षम कुनै संस्थागत संरचना बाँकी छ?

यद्यपि, इरानले जारी राखेका आक्रमणहरूले यो संकेत गर्छन् कि उसको प्रणालीको लचिलोपन केवल व्यक्तिहरूमा मात्र निर्भर छैन। तेहरानको सैन्य संरचना, जुन विकेन्द्रीकृत ‘मोजाइक’ रक्षा सिद्धान्तमा आधारित छ, त्यसले आफ्नो सञ्चालनगत सामञ्जस्य कायम राखेको देखिन्छ।

तर, यो लचिलोपनले युद्धको संयन्त्र अक्षुण्ण रहँदा के युद्धविरामले स्थायी स्थिरता ल्याउन सक्ला त भन्ने आशंका उब्जाएको छ।

इरानभित्र, बाह्य आक्रमणहरूले समाजका केही तप्कामा राष्ट्रवादी भावना बलियो बनाएको देखिन्छ। तर नेतृत्वको क्षतिले सुरक्षा संयन्त्रभित्र दरार पैदा गर्न वा असन्तुष्ट पक्षलाई उत्साहित बनाउन पनि सक्छ। एकता र विभाजन बीचको यो सन्तुलन अझै अस्पष्ट छ।

हालका लागि, राजनीतिक र सैन्य नेतृत्व स्थिति अझै व्यवस्थापन योग्य रहेको विश्वासमा एकमत देखिन्छन्। त्यसैले, वासिङ्टनका कतिपयले तत्काल सत्ता परिवर्तनलाई भन्दा पनि तेहरानलाई रणनीतिक सम्झौताका लागि बाध्य पार्नुलाई यथार्थपरक उद्देश्य ठानेका छन्, सायद सैन्य पात्रहरूमाथि नियन्त्रण राख्न सक्ने थप व्यावहारिक व्यक्तित्वहरूको उदयमार्फत।

यस्तो नतिजाले तेहरानलाई व्यवहारमा झुक्न र आन्तरिक रूपमा त्यसलाई आफ्नो अस्तित्वको रक्षा वा विजयको रूपमा प्रस्तुत गर्न अनुमति दिनेछ।

के यो बाटो व्यवहारिक छ भन्ने अझै अनिश्चित छ। आन्तरिक शुद्धीकरण, गुटगत तनाव र प्रतिस्पर्धी रणनीतिक सोचहरूले कुनै पनि संक्रमणलाई जटिल बनाइरहेका छन्, जबकि इरानको सुरक्षा संयन्त्रभित्रका केही आवाजहरूले द्वन्द्वलाई अझ विस्तार गर्न वकालत गरिरहेका छन्।

अन्ततः, यो युद्ध कसरी समाप्त हुन्छ भन्ने कुरा आर्थिक र क्षेत्रीय दबाबमा मात्र होइन, बरु एउटा गहिरो अज्ञात कुरामा निर्भर गर्दछ: नयाँ रणनीतिक व्यवस्था स्वीकार गर्न तेहरानमा कति संगठनात्मक क्षमता, सैन्य अनुशासन र राजनीतिक अधिकार बाँकी छ।

यस्ता युद्धहरू तब समाप्त हुन्छन् जब थकान र वास्तविकताको बोध एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। निर्णायक प्रश्न यो हो कि, के तेहरानमा युद्धविराममा हस्ताक्षर गर्ने र त्यसलाई लागू गर्ने क्षमता भएको कुनै स्पष्ट ठेगाना (नेतृत्व) बाँकी छ, र त्यो राजनीतिक इच्छाशक्तिले अन्ततः कुन स्वरूप लिन्छ?

• अता मोहम्मद तब्रिज इरान मामिलाका विश्लेषक हुन्। इरान इन्टरनेशनलबाट।