नेपालको माओवादी आन्दोलन आधुनिक नेपालको सबैभन्दा ठूलो र प्रभावशाली राजनीतिक आन्दोलनमध्ये एक थियो। बि.सं.२०५२ देखि २०६३ (सन् १९९६ देखि २००६) सम्म चलेको जनयुद्धले नेपालको राजनीतिक संरचना नै परिवर्तन गरिदियो। राजतन्त्रको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशिताजस्ता एजेण्डाहरू स्थापित गर्न माओवादी आन्दोलनको महत्वपूर्ण भूमिका रह्यो। तर जुन आन्दोलनले राज्यसत्तालाई चुनौती दिएको थियो, त्यही आन्दोलन केही वर्षभित्रै विभिन्न समूहमा विभाजित भयो । पटक पटकको विभाजन र टुटफुटले माओवादमा अडिएको राजनीतिक बिरासत र उचाइ गुमाउँदै आयो ।
यस सन्दर्भमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ-माओवादी आन्दोलनको विखण्डन र कमजोरीको मुख्य कारण प्रचण्ड स्वयं हुन् कि आन्दोलनभित्रै वैचारिक विचलन र नेतृत्वगत समस्या विकसित भएको थियो? यस प्रश्नको उत्तर खोज्न प्रचण्डको भूमिका, आन्दोलनको रणनीतिक रूपान्तरण, नेतृत्व शैली, संगठनात्मक संरचना तथा युद्धपछिको राजनीतिक व्यवहारलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।
जनयुद्धको मूल उद्देश्य र शान्ति प्रक्रियापछिको यथार्थः
माओवादी आन्दोलनले जनयुद्ध सुरु गर्दा राज्यसत्ताको आमूल परिवर्तन, सामन्तवादको अन्त्य, नयाँ जनवादी क्रान्ति र अन्ततः समाजवाद स्थापना गर्ने लक्ष्य प्रस्तुत गरेको थियो। आन्दोलनको सम्पूर्ण वैचारिक आधार वर्गसंघर्ष, जनमुक्ति र क्रान्तिकारी रूपान्तरणमा आधारित थियो।
तर २००६ को शान्ति सम्झौतापछि आन्दोलनले सशस्त्र संघर्षको बाटो छोडेर संसदीय प्रतिस्पर्धालाई स्वीकार गर्यो। यही बिन्दुबाट आन्दोलनभित्र वैचारिक विवाद सुरु भयो। धेरै कार्यकर्ताहरूले यसलाई परिस्थितिअनुसार गरिएको रणनीतिक परिवर्तन माने भने अर्को समूहले यसलाई जनयुद्धको मूल उद्देश्यबाट विचलन अर्थात् वैचारिक आत्मसमर्पणका रूपमा बुझ्यो । आन्दोलनभित्रको पहिलो गम्भीर वैचारिक विभाजन यही बिन्दुबाट सुरु भएको मानिन्छ।
प्रचण्डको पहिलो ठूलो त्रुटि: रणनीति र लक्ष्यबीचको अस्पष्टता
जनयुद्धको समयमा नेतृत्वले शान्ति प्रक्रिया, संविधानसभा र बहुदलीय प्रतिस्पर्धालाई रणनीतिक कदमका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो। तर शान्ति प्रक्रियापछि पार्टीले क्रान्तिको अन्तिम लक्ष्यतर्फ कसरी अघि बढ्ने भन्ने स्पष्ट मार्गचित्र दिन सकेन।
कार्यकर्ताहरूले क्रमशः प्रश्न उठाउन थाले- यदि अन्ततः संसदीय व्यवस्था नै स्वीकार गर्ने हो भने जनयुद्ध किन आवश्यक थियो? यदि निजी सम्पत्ति, निजी क्षेत्र र पूँजीवादी अर्थतन्त्रलाई नै स्वीकार गर्ने हो भने नयाँ जनवादको लक्ष्य कहाँ पुग्यो
यदि राज्य संरचनामा आमूल परिवर्तन हुने हो भने पुरानै शक्ति संरचनासँग बारम्बार सम्झौता किन गरियो? यी प्रश्नहरूको स्पष्ट वैचारिक उत्तर नेतृत्वले दिन नसक्दा आन्दोलनभित्र भ्रम र निराशा बढ्दै गयो।
दोस्रो ठूलो त्रुटि: सामूहिक नेतृत्वको सट्टा व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्व
माओवादी आन्दोलनको आरम्भिक चरणमा सामूहिक नेतृत्वको अवधारणा बलियो थियो। तर समयसँगै पार्टीको शक्ति केही शीर्ष नेताहरूमा केन्द्रित हुँदै गयो। पार्टीभित्रका धेरै नेताहरूले आरोप लगाए कि महत्वपूर्ण निर्णयहरू व्यापक बहसभन्दा पनि सीमित नेतृत्व वृत्तभित्र तय हुन थाले।
वैचारिक बहसको स्थान विस्तारै शक्ति सन्तुलन र नेतृत्व प्रतिस्पर्धाले लिन थाल्यो। जब कुनै आन्दोलन व्यक्तिको करिश्मामा धेरै निर्भर हुन्छ, तब संस्थागत संरचना कमजोर बन्छ। माओवादी आन्दोलनमा पनि यही समस्या देखियो। संगठनभन्दा नेता बलियो हुने अवस्था विकसित भयो। यसले दीर्घकालीन रूपमा पार्टीभित्र असन्तोष र गुटबन्दीलाई बलियो बनायो।
तेस्रो ठूलो त्रुटिः युद्धकालीन कार्यकर्ताको अपेक्षा व्यवस्थापन गर्न नसक्नु
जनयुद्धमा सहभागी हजारौँ कार्यकर्ताहरूले ठूलो त्याग गरेका थिए। धेरैले आफ्नो जीवन, शिक्षा, परिवार र भविष्य आन्दोलनका लागि समर्पण गरेका थिए।
शान्ति प्रक्रियापछि उनीहरूको अपेक्षा थियो-सामाजिक रूपान्तरण हुनेछ। आर्थिक अवसर प्राप्त हुनेछ। नयाँ राजनीतिक संस्कृति स्थापित हुनेछ। तर व्यवहारमा धेरै पूर्वलडाकुहरू बेरोजगारी, आर्थिक कठिनाइ र राजनीतिक उपेक्षाको अवस्थामा पुगे। अर्कोतर्फ शीर्ष नेतृत्व सरकार, मन्त्रालय, संसदीय समीकरण र सत्ता साझेदारीमा व्यस्त देखियो। यसले आधारभूत तहमा गहिरो मनोवैज्ञानिक निराशा उत्पन्न गर्यो।
चौथो ठूलो त्रुटि: सत्ता राजनीतिलाई अत्यधिक प्राथमिकता दिनु
माओवादी आन्दोलनको प्रारम्भिक शक्ति आन्दोलन, विचार र संगठन थियो। तर शान्ति प्रक्रियापछि क्रमशः सत्ता मुख्य केन्द्र बन्दै गयो। सरकार बनाउने, गठबन्धन गर्ने, प्रधानमन्त्री बन्ने र सत्ता समीकरण बदल्ने गतिविधिहरूले पार्टीको मूल वैचारिक बहसलाई पछाडि धकेल्न थाल्यो।
यसले आम जनतामा यस्तो धारणा निर्माण गर्यो कि माओवादी पनि अन्ततः अन्य परम्परागत दलहरूजस्तै सत्ता केन्द्रित पार्टी बन्यो। जब आन्दोलनकारी पार्टी सत्तामुखी पार्टीमा रूपान्तरण हुन्छ, तब उसको क्रान्तिकारी आकर्षण स्वाभाविक रूपमा कमजोर हुन थाल्छ।
माओवादी फुटको वास्तविक कारण: केवल प्रचण्ड होइनन्
माओवादी फुट्नुमा प्रचण्डको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि सम्पूर्ण दोष उनलाई मात्र दिन मिल्दैन। मोहन वैद्य समूहले शान्ति प्रक्रियालाई अत्यधिक सम्झौतावादी ठान्यो। विप्लव समूहले संसदीय बाटो अस्वीकार गर्यो। बाबुराम भट्टराईले नयाँ वैकल्पिक राजनीतिक धाराको आवश्यकता महसुस गरे। अर्थात् प्रत्येक फुटको पछाडि विचार, रणनीति, संगठन र नेतृत्वसम्बन्धी फरक दृष्टिकोण थियो।
यसैले माओवादी आन्दोलनको विखण्डनलाई केवल व्यक्तित्व संघर्षको रूपमा हेर्नु अपूर्ण विश्लेषण हुन्छ। वैचारिक स्खलन प्रचण्डमा आयो कि सम्पूर्ण नेतृत्वमा? यो प्रश्नको उत्तर राजनीतिक दृष्टिकोणअनुसार फरक-फरक हुन सक्छ। कट्टर माओवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेतृत्वले जनयुद्धको मूल वैचारिक लक्ष्य त्याग्यो र संसदीय सुधारवादतर्फ गयो भन्ने निष्कर्ष निकालिन्छ। तर अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेपाल तथा विश्वको राजनीतिक परिस्थिति बदलिएको थियो।
शीतयुद्ध समाप्त भइसकेको थियो। विश्वभर सशस्त्र कम्युनिष्ट आन्दोलनहरू कमजोर भइरहेका थिए। यस्तो अवस्थामा शान्तिपूर्ण प्रतिस्पर्धामा प्रवेश गर्नु व्यावहारिक राजनीतिक निर्णय थियो भन्ने तर्क पनि प्रस्तुत गरिन्छ। त्यसैले यसलाई कसैले वैचारिक स्खलन भन्छन् भने कसैले रणनीतिक रूपान्तरण भन्छन्।
अन्त्यमा,
माओवादी आन्दोलन कमजोर हुनु र विभिन्न धारामा विभाजित हुनुको प्रमुख कारणहरूमा वैचारिक अस्पष्टता, नेतृत्वको अत्यधिक केन्द्रीकरण, युद्धपछिको अपेक्षा व्यवस्थापनमा असफलता, सत्ता केन्द्रित राजनीति, संगठनात्मक लोकतन्त्रको कमजोरी तथा बदलिएको राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति पर्दछन्।
प्रचण्ड यी सबै प्रक्रियाका केन्द्रीय नेता भएकाले सफलतासँगै असफलताका लागि पनि उहाँको ठूलो जिम्मेवारी रहन्छ। तर माओवादी आन्दोलनको विखण्डनलाई केवल एउटा व्यक्तिको गल्तीको परिणाम मान्नु इतिहासलाई अत्यधिक सरल बनाउनु हुनेछ।
वास्तविकता के हो भने माओवादी आन्दोलनको संकट एक व्यक्तिको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेतृत्व, संगठनात्मक संरचना, वैचारिक दिशा र युद्धपछिको राजनीतिक रणनीतिसँग जोडिएको गहिरो ऐतिहासिक संकट हो। यही संकटका कारण एक समय नेपालको सबैभन्दा शक्तिशाली क्रान्तिकारी आन्दोलन आज आफ्नो पहिचान, दिशा र भविष्यबारे गम्भीर प्रश्नहरूको सामना गरिरहेको छ।
