तीजः हराउँदै गएको परम्परा, बिर्सिंदै गएको संस्कृति

नेपाली समाज आफ्नो मौलिक परम्परा, संस्कृति, धर्म र चाडपर्वका कारण संसारमा अलग पहिचान बोकेको समाज हो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा हामीले आफ्नै संस्कृति र परम्पराको वास्तविक अर्थ बिर्सिंदै गएर पश्चिमी जीवनशैलीको बाहिरी चमकलाई संस्कृति ठान्न थालेका त होइनौँ भन्ने गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ । यसको एउटा उदाहरण हाम्रो महत्वपूर्ण पर्व तीज पनि बन्न पुगेको छ ।

तीज केवल रातो सारी लगाउने, गहना लगाउने, नाचगान गर्ने वा पार्टी गर्ने पर्व मात्र होइन । यसको पछाडि नेपाली समाजको पारिवारिक सम्बन्ध, आमा-छोरीको माया, दिदी-बहिनीको आत्मीयता, वैवाहिक जीवनको सुख-शान्तिको कामना, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको गहिरो भावना जोडिएको छ ।

एक समय थियो-छोरी विवाह गरेर घर गएपछि आफ्नी आमासँग भेट्न पनि कुनै विशेष अवसर कुर्नुपर्थ्यो । आमा र छोरीको भेट सहज थिएन । टाढा विवाह भएकी छोरीलाई माइती ल्याउन दाजुभाइहरू दुई-चार दिनसम्म पैदल हिँडेर पुग्थे । बाटो कठिन हुन्थ्यो, यातायातको सुविधा थिएन, तर सम्बन्धमा दूरी थिएन । छोरी माइती आइपुग्दा आमा र छोरी एकअर्कालाई देखेर भावुक भएर आँसु झार्थे । त्यो आँसु दुःखको मात्र थिएन-माया, सम्झना, आत्मीयता र वर्षौँदेखि मनमा थुप्रिएको भावनाको आँसु थियो ।

परम्परागत रुपमा तीज आउनु भनेको त्यतिबेला माइती र चेलीबीचको सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने ठूलो अवसर थियो । घरमा मीठो-मसिनो पकाइन्थ्यो । चेलीलाई बोलाइन्थ्यो । दिदीबहिनीहरू भेटिन्थे । दुःख–सुखका कुरा हुन्थे । गीतमा आफ्ना पीडा, इच्छा, गुनासा र जीवनका अनुभवहरू पोखिन्थे । तीजका गीतहरू मनोरञ्जन मात्र थिएनन्, ती तत्कालीन नेपाली समाजका महिलाका जीवन, सामाजिक अवस्था र मनको आवाज पनि थिए ।

दर खाने परम्पराको पनि आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व थियो । भोलिपल्ट व्रत बस्ने भएकाले अघिल्लो रात समयमै उठेर खाने परम्परा थियो । कतिपय महिलाले निराहार र निर्जल व्रतसमेत लिन्थे । आजको पुस्ताले त्यो परम्परालाई जस्ताको तस्तै पालन गर्नुपर्छ भन्ने होइन, स्वास्थ्यअनुसार धार्मिक अभ्यास गर्न सकिन्छ। तर त्यसको पछाडिको आस्था, अनुशासन र संस्कृतिप्रतिको सम्मान भने हराउनु हुँदैन ।

आज समय बदलिएको छ । परिवर्तन आफैँमा नराम्रो होइन । महिलाहरू स्वतन्त्र भएका छन्, आर्थिक रूपमा सक्षम भएका छन्, आफ्नो जीवनबारे निर्णय गर्न पाएका छन् । प्रविधि र यातायातले टाढा रहेका परिवारलाई नजिक बनाएको छ । त्यसैले तीज मनाउने तरिका पनि बदलिनु स्वाभाविक हो ।

तर प्रश्न परिवर्तनको होइन-परिवर्तनसँगै हामीले तीजको मूल आत्मा बचाएका छौँ कि छैनौँ भन्ने हो । आज कतिपय ठाउँमा तीज पार्टी प्यालेसमा आयोजना हुन्छ। ठूलो आवाजमा संगीत बज्छ, नाचगान हुन्छ, खानपिन हुन्छ । कतिपय कार्यक्रममा मदिरासमेत प्रयोग हुन्छ । सामाजिक सञ्जालका लागि फोटो र भिडियो बनाउने प्रतिस्पर्धा हुन्छ । कहिलेकाहीँ यस्तो वातावरण पनि देखिन्छ जहाँ तीजको धार्मिक र पारिवारिक भावनाभन्दा प्रदर्शन, मनोरञ्जन र उपभोग प्रमुख बनेको देखिन्छ ।

यसलाई सबै महिलाको व्यवहार वा सम्पूर्ण तीज संस्कृतिको प्रतिनिधित्व भनेर बुझ्नु गलत हुन्छ । स्वतन्त्र रूपमा रमाइलो गर्नु वा आधुनिक पहिरन लगाउनु आफैँमा संस्कृतिविरोधी कुरा होइन । तर एउटा प्रश्न भने अवश्य उठ्छ-यदि तीजमा आमा छैनन्, माइतीको आँगन छैन, दाजुभाइको माया छैन, दिदीबहिनीको आत्मीयता छैन, संस्कार र आस्था छैन, केवल पार्टी, मदिरा, नाच र प्रदर्शन मात्र बाँकी रह्यो भने त्यसलाई हामीले तीजको मूल स्वरूप भनेर कसरी स्वीकार गर्ने?

हामीले पश्चिमी संस्कृतिलाई दोष दिएर मात्र समाधान खोज्न सक्दैनौँ । संसारका सबै संस्कृतिबाट राम्रो कुरा सिक्न सकिन्छ । समस्या पश्चिमी संस्कृति हुनु होइन, समस्या आफ्नो संस्कृति नबुझी अरूको संस्कृति नक्कल गर्नु हो ।

हाम्रो संस्कृति परिवर्तन हुन सक्छ, तर यसको आत्मा मर्नु हुँदैन । तीजमा आधुनिकता आउन सक्छ, तर आमा-छोरी र दाजुभाई दिदी बहिनीको सम्बन्ध हराउनु हुँदैन । गीत नयाँ हुन सक्छ, तर आफ्नोपन हराउनु हुँदैन । पहिरन आधुनिक हुन सक्छ, तर मर्यादा र आत्मसम्मान हराउनु हुँदैन । कार्यक्रम ठूलो हुन सक्छ, तर परिवार र समाजबीचको सम्बन्ध सानो हुनु हुँदैन ।

आज हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई तीजको अर्थ सिकाउन आवश्यक छ । तीज किन मनाइन्छ? यसको धार्मिक र सामाजिक महत्व के हो? दरको परम्परा कहाँबाट आयो? माइती र चेलीबीच यसको सम्बन्ध किन महत्वपूर्ण थियो? तीजका गीतहरूले नेपाली महिलाको इतिहास र भावना कसरी बोकेका छन्? यी प्रश्नको उत्तर नयाँ पुस्तालाई दिनुपर्छ ।

चाडपर्वको मूल्य त्यसमा खर्च भएको पैसा, सजावट, पार्टी प्यालेस वा सामाजिक सञ्जालमा आएका लाइकले निर्धारण गर्दैन । चाडपर्वको मूल्य त्यसले परिवारलाई कति जोड्छ, समाजलाई कति आत्मीय बनाउँछ र आफ्नो पहिचानलाई कति जीवित राख्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । त्यसैले आजको आवश्यकता तीजलाई पुरानै रूपमा फर्काउनु मात्र होइन। आवश्यकता हो-पुरानो तीजको आत्मा र नयाँ पुस्ताको आधुनिक सोचबीच सन्तुलन कायम गर्नु ।

तीज रमाइलो पनि होस्, तर संस्कारसहित । तीज स्वतन्त्रता पनि होस्, तर जिम्मेवारीसहित । तीज आधुनिक पनि होस्, तर आफ्नो पहिचानसहित । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण-तीजमा पार्टीभन्दा पहिले परिवार, प्रदर्शनभन्दा पहिले आत्मीयता र मनोरञ्जनभन्दा पहिले आफ्नो संस्कृति सम्झिने वातावरण बनोस्।

नत्र कुनै दिन हाम्रो सन्तानले तीजको नाम त सुन्नेछ, तर तीज किन मनाइन्थ्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर हामीसँगै हराइसकेको हुनेछ।

त्यसैले प्रश्न यो होइन-‘आजको तीज गलत हो कि सही?’ वास्तविक प्रश्न हो-‘हामीले तीजलाई आधुनिक बनाएका हौँ कि तीजको आत्मा नै बिर्सिएका हौँ?’