यी हुन् मृत्यु पछि नोवेल पुरस्कार पाउने एक मात्रै चिकित्सक

यी हुन् मृत्यु पछि नोवेल पुरस्कार पाउने एक मात्रै चिकित्सक

नोबेल पुरस्कारको १०० वर्षभन्दा पनि बढीको इतिहासमा केवल एकपटक कुनै व्यक्तिलाई मृत्युपछि पुरस्कार दिइयो । यो सम्मान २०११ को चिकित्सा क्षेत्रको पुरस्कारको लागि राल्फ स्टीनम्यानलाई प्रदान गरियो ।

सेप्टेम्बरको महिनामा प्राय दुनियाँका महान वैज्ञानिकहरु केही चिन्तित हुन्छन् । यस्तो यसकारण हुन्छ किनकि अक्टुबरको पहिलो हप्तामा स्वीडेनबाट नोबेल पुरस्कारको घोषणा हुन्छ । सबै वैज्ञानिकहरु आशासहित सायद यसपाली मेरो पालो होला कि भन्ने सोचमा मग्न हुन्छन् ।
नोबेल पुरस्कार १८९५ देखि दिइन्छ । बीसौँ शताब्दिको शुरुवातदेखि हरेक साल ६ विधामा यो पुरस्कार वितरण गरिन्छ । भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान, अर्थशास्त्र, विश्व शांन्ति, साहित्य, र चिकित्सा क्षेत्र ।

धेरै ठूलो योगदान हुनुपर्ने बाहेक नोबेल पुरस्कारको दुई नियम छन् । पहिलो यो पुरस्कार केवल जीवित मानिसहरुलाई प्रदान गरिन्छ र अर्को एउटा श्रेणीमा यो तीनभन्दा बढी मानिसहरुलाई दिइँदैन ।
नोबेल पुरस्कारको १०० भन्दा पनि धेरै वर्षको इतिहासमा केवल एक पटक मात्र एक मृत व्यक्तिलाई मृत्युपछि मदनपुरस्कार प्रदान गरियो । यस्तो २०११ को चिकित्सा क्षेत्रको पुरस्कारको लागि राल्फ स्टीनम्यानको लागि भएको थियो ।

आज म राल्फ स्टीनम्यानको विज्ञानको योगदान र उनको मृत्युपछि पुरस्कृत हुनुको कहानी सुनाउन चहान्छु ।
स्टीनम्यानको जन्म १९४३ मा क्यानडामा भएको थियो । परिवारका मानिसले उनी धार्मिक क्षेत्रको पढाइ गरुन् र परिवारिक व्यापारमा सहयोग गरुन् भन्ने चाहान्थे । तर स्टीनम्यानको मन भने अन्त कतै नै थियो ।
क्यानडाका चर्चित मैकगिल विश्वविद्यालयबाट डिग्रि पूरा गरेपछि उनी विश्वप्रसिद्ध हार्वड विश्वविद्यालयमा डाक्टरी गर्न गए । १९७० मा डाक्टरी पूरा गरेपछि उनी न्यूवर्क सहरमा शोध गर्न पुगे ।
त्यहाँ उनको काम मानव शरीरलाई रोगबाट बचाउने प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बुझ्नु थियो । एकदुई वर्ष काम गरेपछि जुन वैज्ञानिक प्रश्नले उनलाई घेरेको थियो त्यो केही यस्तो प्रकारको थियो ।
जब हाम्रो शरीरमा बाहिरका कुनै तत्वले आक्रमण गर्छ (जस्तो कि ब्याक्टेरिया या भायरस), तब हाम्रो शरीरभित्र भएको प्रतिरक्षा प्रणालीले त्यसलाई मार्छ (अथवा मार्ने पूर्ण प्रयास गर्छ ) । यसले बाहिरबाट आएका तत्वहरुलाई मार्ने प्रक्रिया केही यसप्रकारले बुझ्न सकिन्छ ।
तपाईंको शरीरमा घाउ हुँदा त्यहाँबाट शरीरलाई हानि पुर्याउने केही ब्याक्टेरियाहरु शरीरमा प्रवेश गर्छन् । यस्तो अवस्थामा हाम्रो शरीरमा फैलिएर रहेका केही कोशिकाहरुले यस प्रकारका बाहिरी व्याक्टेरियाहरुलाई चिनेर प्रतिरक्षा प्रणालीलाई शरीरमा आक्रमण भइरहेको छ भनेर सूचित गर्छ । यसबाट शरीरलाई बचाउनुपर्छ भन्छ ।
यी कोशिकाहरुबाट यो सन्देश प्राप्त भएपछि प्रतिरक्षा प्रणालीका केही अन्य प्रकारका कोशिकाहरुले ब्याक्टेरियाहरुलाई मार्छ । यी कोशिकाहरुलाई हामी शरीरको सिपाही पनि भन्न सक्छौँ ।
केवल यति मात्र होइन, यो बेलामा हाम्रो शरीरले यो याद गर्छ कि यस पटक आक्रमण कुन प्रकारका ब्याक्टेरियाले गरेका थिए । यदि भविष्यमा यस्तै ब्याक्टेरिया शरीरमा फेरि पस्ने प्रयास गरे हाम्रो प्रतिरक्षा प्रणाली पहिलेदेखि नै तयार भएर बस्छ र ब्याक्टेरियामा शक्तिशाली तरिकाले अक्रमण गर्छ । यो प्रक्रिया जसलाई हामीले ब्याक्टेरियाको मद्दतले बुझ्यौँ ठीक त्यस्तै तरिकाले शरीरमा भाइरस वा अन्य जीवको आक्रमणमा पनि हुन्छ ।
स्टीनम्यानको समयमा बाहिरी तत्वहरु शरीरभित्र आउने खबर प्रतिरक्षा प्रणालीका सिपाहीहरुलाई कसले दिन्छ भन्ने कुरा कसैलाई थाहा थिएन । परिणामस्वरुप जब वैज्ञानिक ब्याक्टेरिया तथा सिपाही कोशिकाहरुलाई एकै पटक ट्युबमा राखेर अध्ययन गर्थे तब केही पनि हुँदैनथ्यो ।
तर शरीरमा भएका सिपाही कोशिकालाई संदेश दिने कुनै तत्व शरीरमा पक्कै छ भन्ने सबैलाई विश्वास थियो ।
१९७३ मा स्टीनम्यानले ती कोशिकाको लगाए । जस्तो कि क्रान्तिकारी वैज्ञानिक विचारकहरुलाई सधैँ हुने जस्तै उनको खोजीलाई पनि गम्भीर रुपमा लिइएन । पछिल्लो कयौँ वर्ष उनी दुनियाँलाई आफ्नो खोज र त्यसको महत्वको बारेमा बताउन लागे ।
उनले खोजी गरिएको लगभग १० वर्षसम्म स्टीनम्यान बाहेक दुनियाँमा लगभग कोहीले पनि उक्त कोशिकाका बारेमा अध्ययन गर्ने काम गरेनन् । वैज्ञानिक खोजको दौडमा यति लामो समयसम्म एक्लै काम गर्नु एकदमै ठूलो फाइदाको कुरा हो ।
विज्ञानमा नयाँ केही खोज अनुसन्धान गर्ने सौभाग्य प्राप्त भयो भने त्यसको नाम राख्ने अवसर पनि पाइन्छ । स्टीनम्यानलाई पनि यस्तै भयो । पहिला उनले नयाँ कोशिकाको नाम आफ्नी पत्नी क्लोडिआको नाममा राख्ने विचार गरे । स्टीनम्यान उनलाई धेरै माया गर्थे । भनिन्छ पत्नीसँग नाँच्नु उनको प्रिय काम थियो ।
तर पछि उनले यो कोशिकाको एकदमै विशेष कुराका आधारमा यसको नाम निर्धारण गरेर राखे । हेर्दा यी कोशिकाहरु रुख जस्तो देखिथे । यो एकदमै आश्चर्यजनक कुरा
थियो । त्यसैकारण स्टीनम्यानले यी कोशिकाको नाम ‘डेन्ड्रिड’ राखे । उनले यो नाम युनानी भाषामा रुखलाई जनाउने शब्द ‘डेड्राँन’ बाट लिएका थिए ।
यी कोशिकामा काम गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ । यीनको अध्ययन गर्नको लागि पहिला शरीरबाट यसलाई निकालेर शरीरका बाँकी सबै कोशिकाबाट अलग गर्नु पर्छ । यसको लागि प्रयोगशालामा धेरै वर्षसम्म कडा मेहेनत गरियो । शुरुवातमा यो काम मुसाको कोशिकामा भयो ।


त्यसपछि स्टीनम्यान र उनका साथीहरुले यो सिद्ध गरे कि शरीरमा लड्ने कोशिकाहरुलाई बाहिरी तत्व (ब्याक्टेरिया/भाइरस) को उपस्थितिको सूचना यही डेन्ड्रिट कोशिकाहरुले दिन्छन् । यति गर्नु नै विज्ञान र मानव शरीरको बारेमा धेरै ठूलो जानकारी थियो । यो कामले उनको नाम विज्ञानमा अमर रहने सुनिश्चित गर्यो ।
तर स्टीनम्यान यहाँ नै रोकिएनन् एक कदम अझै अगाडि बढे । १९८० को दशकमा उनले यो पनि देखाए कि शरीरमा बाहिरी तत्वले आक्रमण गर्दा एकदमै सावधानी अपनाउँछ ।

बाहिरी तत्व र शरीरका सिपाहीको बीचमा लडाइँ हुँदा शरीरका बाँकी कोशिकाहरुमा क्षति पुग्छ । यसबाट बच्न शरीरले सिपाहीहरुलाई लड्ने आदेश दिनुभन्दा पहिला बाहिरी तत्व हानिकारक हुन्छ भन्ने सुनिश्चित गर्न चाहान्छ । सुनिश्चित गर्न जुन कोशिकाहरुले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ त्यो पनि स्टीनम्यानको डेन्ड्रिड कोशिका नै थियो ।

उनको खोजले रोगसँग लड्ने नयाँ पद्धतिलाई बाटो खोलिदियो । विश्वका हजारौँ वैज्ञानिक आज त्यही बाटोमा काम गरिरहेका छन् ।
दुर्भाग्यले उनलाई २००७ मा क्यान्सर भयो । रोग एकदमै जटील थियो । उक्त समयको उपचार प्रणालीको आधारमा उनलाई एक वर्ष बाँच्ने सम्भावना ५ प्रतिशत मात्र दिइएको थियो । तर उनी हार मान्नेमध्येका थिएनन् । रोग लागेको थाहा पाएर आफ्नो खोज र त्यसले ल्याउने उपचारको सम्भावना पत्ता लगाउन दुई गुना तागत लगाएर जुटे ।

यो यात्रामा उनको साथ दुनियाँभरि फैलिएका उनीसँग काम गर्ने वैज्ञानिकहरुले दिए  (यसमा कति उनका भूतपूर्व विद्यार्थीहरु थिए) । सबैले सम्भावित उपचारको एकएक लुकेका कुराहरुको जाँच गरेर स्टीनम्यानलाई जनकारी दिन्थे । नतिजा यो भयो कि समयमा नै स्टीनम्यानले आफूमाथि नै ८ किसिमका अलगअलग प्रकारका प्रयोगात्मक चिकित्सा प्रणालिहरु लागू गरि परिक्षण् गरिरहेका थिए ।
यस्तो गर्न उनलाई सरकारी अनुमति चाहिन्थ्यो । सरकार पनि उनको सहयोगीको भूमिकामा उभियो । उनलाई गुमाउने डरले आफ्नो शरीरमा नै परीक्षण गर्ने अनुमति एकदमै छिटो दिइयो ।
सेप्टेम्बर २०११ को अन्तिममा स्टीनम्यान हस्पिटलमा भर्ना थिए । त्यसबेला उनको बाँच्ने सम्भावना न्यून थियो ।
यस्तो समयमा उनले मजाकमा नै आफ्नो परिवारसँग भने, ‘मैले केही अरु दिन बाँच्न नै पर्छ । उनीहरुले मर्ने पुरस्कार दिँदैन ।’ मदनपुरस्कारको छनौट गर्ने समिति थियो । उनलाई थाहा थियो केही दिनपछि नै पुरस्कारको घोषणा हुनेवाला छ ।
तर उनले आफ्नो सपना साँचो भएको देख्न पाएनन् । ३० सेप्टेम्बर मा उनको निधन भायो ।
तर उनको मृत्युपछि उनको भाग्यमा केही अरु नै लेखिएको थियो । नोबेल पुरस्कार समिति पुरस्कार घोषणा हुनुपूर्व उनको मृत्यु हुने कुरासँग अनभिज्ञ थिए । परिणामस्वरुप ३ अक्टोबरमा स्टीनम्यानकी पत्नीले स्टीनम्यानकोे फोनमा इमेल आएको सूचना देखिन् । उनले इमेल पढेपछि नोबेल पुरस्कारबाट सम्मानित गरिने कुरा थाहा पाइन् ।
घोषणा भएको १ घण्टापछि मात्र समितिलाई स्टेनमैन ३ दिन पहिला नै मरेको खबर थाहा भयो । समितिले एउटा बैठक बोलायो र यो असाधारण घटनामा छलफल गर्यो । तर यो कहानीको अन्त्य सुखद भयो ।

समितिले स्टीनम्यानको पुरस्कार उनीसँगै हुने निर्णय सुनायो । यसरी १०० वर्षभन्दा पहिलाको इतिहासलाई हेर्दा स्टीनम्यान एकमात्र त्यस्ता व्यक्ति हुन् जसलाई आफू नोबेल पुरस्कारबाट पुरस्कृत भएको कुरा नै थाहा भएन ।
मैले भनेको थिएँ नोबेल पुरस्कार तीनभन्दा धेरै व्यक्तिलाई दिइँदैन । २०११ मा पनि यो पुरस्कार दुई अरु वैज्ञानिकहरुसँग बाँडियो । ब्रूस ए. ब्यूल्टर, जूल्स ए. हाफमैनं । यी दुवै वैज्ञानिकले पनि जीवनभर आफ्नो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई बुझ्न काम गरेका थिए । तर यसको महत्व स्टीनम्यानको कामभन्दा एकदमै फरक थियो ।

ब्यूलटर र हाफमैनकै क्षेत्रमा काम गर्ने एक अर्का वैज्ञानिक मेडजितोव त्यो वर्ष एकदमै रिसाए किनभने उनलाई ब्यूलटर र हाफमैनसँगै पुरस्कृत गरिएन ।

मेडतिजोवलाई थाहा थियो कि एउटै क्षेत्रमा काम गर्दा अर्को पटक नोबेल पुरस्कार दिइँदैन । त्यसकारणले २०११ म उनको सपना अधुरो भयो । भनिन्छ कि मेडजितोव आज पनि यस्तो कुनै वैज्ञानिक सम्मेलनमा जाँदैनन् जहाँ ब्यूल्टर र हाफमैनलाई आमन्त्रित गरिएको हुन्छ । तर उनीहरु तीन जनाको कहानी कुनै अर्कै दिन सुनाउँला ।

लेखक आइआइटी मुम्बईका एशोसियट प्रोफेसर हुन् । यो लेख द वायरबाट सृजना सुवेदीले अनुवाद गरेकी हुन् ।

Trending News