- ट्रेण्डिङ :
एजेन्सी। के फोटोग्राफहरूले कहिल्यै साँच्चै सत्य बोलेका छन् त? आजका विवादास्पद AI च्याटबोटहरू र ‘डीप फेक’ भन्दा १५० वर्षअघि नै फोटोग्राफरहरूले तस्विरमा अद्भुत फेरबदल गर्ने गर्दथे। यहाँ १९औँ र २०औँ शताब्दीका १० वटा यस्ता तस्विरहरू छन्, जसले दर्शकलाई झुक्याएका थिए।
हामीले उपभोग गर्ने दृश्य माध्यमको अविश्वसनीयता र तस्विरमा गरिने फेरबदलले अहिले व्यापक चिन्ता पैदा गरिरहेको छ। एलोन मस्कको विवादास्पद एआइ च्याटबोट ‘ग्रोक’, जसले मानिसहरूको तस्विरलाई कपडाविहीन बनाउन प्रयोग गरिएपछि ठूलो हंगामा मच्चाएको थियो। यो तस्विरहरूलाई झुटो बनाउने परिष्कृत डिजिटल औजारहरूको पछिल्लो कडी हो। कतिपय अवस्थामा यसले गम्भीर क्षति पनि पुर्याएको छ। व्यापक आलोचनापछि जनवरीमा यो सुविधा धेरैजसो प्रयोगकर्ताका लागि बन्द गरियो र युरोपेली आयोगले यसको प्रयोगबारे अनुसन्धान सुरु गर्यो।
यद्यपि, फोटोग्राफिक छविमा हाम्रो विश्वास पुनः जगाउन यति मात्र पर्याप्त हुनेछैन। सन् १९९० को दशकमा फोटोशपको सुरुवात भएदेखि तस्विर जालसाजीमा भएको विकासले हामीलाई फोटोग्राफहरू शंकाको घेरामा राखेर हेर्ने बनाएको छ। तर ‘रिज्क्स म्युजियम’ (Rijksmuseum) को पछिल्लो फोटोग्राफी प्रदर्शनीले एउटा सान्दर्भिक प्रश्न सोधेको छ: के फोटोग्राफहरूले कहिल्यै सत्य बोलेका थिए त?
सन् १८६० देखि १९४० बीचका तस्विरहरूमा केन्द्रित ‘फेक! रिज्क्स म्युजियम संग्रहबाट प्रारम्भिक फोटो कोलाज र फोटोमोन्टेजहरू’ नामक प्रदर्शनीले के तर्क गर्छ भने, तस्विर जालसाजी हालैको घटना मात्र होइन, र यसलाई बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गर्दा यो राम्रो कामको लागि शक्ति पनि बन्न सक्छ। कैंची र गम प्रयोग गरेर बनाइएका कोलाजदेखि लिएर अँध्यारो कोठा भित्र बनाइएका चतुर छलहरूसम्म, फोटोग्राफरहरूले सधैं आफ्ना दर्शकहरूलाई मूर्ख बनाउन रमाएका छन्।
प्रदर्शनीका क्युरेटर हान्स रुसबूमले बीबीसीलाई भने, “तस्विर फेरबदल गर्ने कार्य फोटोग्राफी जत्तिकै पुरानो हो। यो फोटोग्राफीको सम्पूर्ण इतिहासकै एउटा हिस्सा हो।” यहाँ प्रदर्शनीका १० वटा तस्विरहरू छन् जसले फोटोग्राफिक छलका सुरुवाती दिनहरूको कथा बताउँछन्।
यो १९औँ शताब्दीको ‘कार्ट डे भिजिट’ (carte de visite) मा दुईवटा यथार्थहरू एकआपसमा बाझिएका देखिन्छन्। यो सम्भवतः संकलन गर्न वा साटासाट गर्नका लागि किनिएको थियो। ‘कार्ट डे भिजिट’ भिक्टोरियन युगमा निकै लोकप्रिय साना कार्डहरू थिए, जसमा तस्विरहरू छापिएका हुन्थ्यो।
यस तस्विरमा हामी वर्तमान देख्छौं: एक महिला र उनको साथी दुवै आफ्ना पेशागत औजारहरूसँग छन्; र एउटा काल्पनिक भविष्य: आमा बन्ने उनको दिवास्वप्न। रुसबूमका अनुसार, यो तस्विर एउटा “डार्करूम ट्रिक” (अँध्यारो कोठाको चलाखी) थियो। यो फोटोग्राफिक कागजको केही भागलाई प्रकाशबाट जोगाएर र पछि त्यसमा दोस्रो नेगेटिभ थपेर तयार पारिएको थियो।
यस्ता तस्विरहरूले फोटोग्राफीलाई एउटा नयाँ आयाममा पुर्याए, जसले मानिसका भित्री विचारहरूलाई चित्रण गर्न थाल्यो। यसैले नै भविष्यका ‘कमिक स्ट्रिप्स’ (comic strips), जसमा बोल्ने र सोच्ने बादलहरू (speech bubbles and thought clouds) हुन्छन्, त्यसका लागि बाटो प्रशस्त गरिदियो।
यो एउटा हास्यास्पद ‘मेमेन्टो मोरी’ (memento mori – मृत्युको सम्झना गराउने कला) हो, जहाँ एक व्यक्ति आफ्नै भूतसँग आमनेसामने हुन्छ। चित्रकार तथा फोटोग्राफर लियोनार्ड डे कोनिङले पहिले फोटोग्राफिक प्लेटको आधा भाग मात्र एक्सपोज गरे, त्यसपछि पात्रलाई अर्कै मुद्रामा उभ्याएर बाँकी आधा भाग एक्सपोज गरे। फोटोग्राफी त्यस समयमा तुलनात्मक रूपमा नयाँ कला भए तापनि यी दुई तस्विरहरू बीचको संक्रमण (मिलन) पत्ता लगाउनै नसकिने गरी मिलाइएको छ।
“यो ठ्याक्कै जादुगर जस्तै छ,” रुसबूम अचम्म मान्दै भन्छन्। “तपाईँलाई थाहा छ कि तपाईँ झुक्किँदै हुनुहुन्छ, तर फोटोग्राफरले यो कसरी गर्यो भन्ने तपाईँलाई थाहा हुँदैन।” यस्तो प्रकारको ‘कम्पोजिट प्रिन्टिङ’ \का पथप्रदर्शक ओस्कर गुस्ताभ रेजल्यान्डरलाई उद्धृत गर्दै फोटोग्राफर रोबर्ट सोबिएजेक (१९४३-२००५) ले भनेका छन्: “काम गर्ने यस्तो शैलीले झुट होइन, बरु सत्यतर्फ डोर्याउँछ।” रेजल्यान्डरको दाबी थियो कि एउटै नेगेटिभबाट खिचिएको तस्विर कहिल्यै सत्य हुँदैन, किनभने क्यामेराको ‘फोकस’ एकैपटक सबै ठाउँमा हुन सक्दैन।
रुसबूम भन्छन्, “हामी अझै पनि फोटोग्राफीले सत्य ल्याओस् भन्ने अपेक्षा गर्छौँ, तर यो धारणा वास्तवमा सन् १९३० को दशकका सचित्र पत्रिकाहरूबाट मात्र सुरु भएको हो, जसको उद्देश्य विश्वका अन्य ठाउँमा के भइरहेको छ भनेर पाठकहरूलाई जानकारी दिनु थियो।” त्यतिञ्जेलसम्म, तस्विरलाई परिमार्जन गर्ने रचनात्मक स्वतन्त्रतामा कसैले चुनौती दिएको थिएन।
“जे सम्भव थियो, त्यो सबै प्रयास गरिन्थ्यो र बनाइन्थ्यो,” उनी भन्छन्। “यथार्थभन्दा बाहिरका तस्विरहरू बनाउनमा कुनै नैतिक बन्देज थिएन। कसैले पनि तपाईंलाई यसो गर्नबाट रोक्दैनथ्यो।”
उदाहरणका लागि, कसैको टाउको हटाउनु वा सार्नु फोटोग्राफरका लागि एउटा रमाइलो पहेली जस्तै हुन्थ्यो। यस ‘क्याबिनेट कार्ड’ (Cabinet Card) को हकमा, जुन १८८० को दशकसम्म आइपुग्दा साना ‘कार्ट डे भिजिट’ को सट्टा कार्डमा टाँसिएका ठूला प्रिन्टहरूको रूपमा प्रचलित भइसकेको थियो, यसको ‘ब्ल्याक ह्युमर’ (व्यङ्ग्यात्मक शैली) र रचनात्मक उद्देश्य निकै सफल देखिन्छ। पर्दाको स्थान (जसले वास्तविक टाउको लुकाएको हुनुपर्छ) र सूक्ष्मदर्शीबाट मात्र देखिने सामान्य ‘रिटचिङ’ले मात्र फोटोग्राफरले यो भ्रम कसरी सिर्जना गरे भन्ने संकेत दिन्छन्।
दुईवटा नेगेटिभहरू प्रयोग गरेर बनाइएको यो ‘फोटोमोन्टेज’ एउटा फ्रान्सेली फोटो एल्बममा फेला परेको थियो र विज्ञान पत्रिका ‘ला नेचर’ (La Nature) मा प्रकाशित भएको थियो। यहाँ, शरीरबाट अलग गरिएको टाउकोको भ्रमलाई अझ एक कदम अगाडि बढाइएको छ। फोटोग्राफरले यसमा आकारसँग खेलवाड गरेका छन्, जसले २०औँ शताब्दीमा फस्टाएको ‘स्रियलिस्ट मुभमेन्ट’ (Surrealist movement – अतियथार्थवाद) को पूर्वाभास दिन्छ। यस आन्दोलनले परम्परागत आकार र स्वरूपहरूलाई भत्काएर भ्रमपूर्ण र सपनाजस्ता दृश्यहरू सिर्जना गर्थ्यो।
तस्विरमा देखिएको खुला ढोकाले एक सहज, सादा र अँध्यारो पृष्ठभूमि प्रदान गरेको छ, जहाँ काटिएको र टाँसिएको भागलाई लुकाउन सजिलो भएको छ, जसलाई पछि पूर्ण तस्विरको रूपमा पुनः खिचिएको थियो। यस्ता धेरैजसो तस्विरहरू अरूलाई देखाउन र उनीहरूको आश्चर्यचकित अनुहार हेर्नका लागि ‘पोर्ट्रेट’का रूपमा किनिएका हुन्थे।
“यो ठग्ने काम कहाँबाट सुरु भयो र कहाँ सकियो भनेर छुट्याउन गाह्रो छ,” रुसबूम भन्छन्। “यो आफ्नो सीप प्रदर्शन गर्ने एउटा तरिका हो। कुनै कुरा अविश्वसनीय, असम्भव र अपत्यारिलो छ, तर तैपनि त्यो फोटोग्राफिक छविमा उपस्थित छ, जसले हामीलाई क्यामेराको अगाडि साँच्चै घटेको वास्तविक दृश्य हेरिरहेका छौं भन्ने भान गराउँछ।”
असम्भव अनुपातका तस्विरहरूसँग खेल्ने यो प्रचलनले अतिशयोक्ति वा “टल टेल्स” (Tall Tales – गफगाफका कथा) भनिने एउटा विधालाई नै जन्म दियो। यो अमेरिकी तस्विर ‘पिक्चर पोस्टकार्ड’को स्वर्ण युगको समयमा छापिएको थियो, जुन अमेरिकाले कार्डको ठेगाना लेख्ने तर्फ नै सन्देशहरू पनि लेख्न मिल्ने नियम बनाएको केही समयपछिको कुरा हो।
यहाँ हामी पुनः ‘अतियथार्थवाद’ जस्ता कलात्मक विकासहरूमा फोटो फेरबदलले खेलेको अग्रणी भूमिका देख्न सक्छौं। तर यहाँ प्रयोग गरिएको ‘स्केल’ (आकारको अनुपात) कुनै क्षेत्रको कृषिगत श्रेष्ठताको बारेमा भ्रम वा मिथक सिर्जना गर्ने एउटा ‘मार्केटिङ’ चाल पनि हो। यस तस्विरको सन्दर्भमा, यो विस्कॉन्सिनको वाटरटाउनका प्रसिद्ध ‘स्टफ्ड’ हाँसहरूको बारेमा हो।
प्रदर्शनीका अन्य भागहरूमा, नेब्रास्का राज्यले आफ्नो प्रचुर उब्जनीको धाक लगाउन घोडाले तान्ने बग्गी जति नै लामो मकैको घोगा देखाएको छ। अमेरिकी लेखक तथा लोककथा विशेषज्ञ रोजर वेल्चले आफ्नो पुस्तक ‘टल टेल पोस्टकार्ड्स’ (१९७६) मा उल्लेख गरेझैं: “फोटोग्राफीले त्यस्ता दृश्य प्रभावहरूलाई अस्तित्वमा ल्याइदियो, जुन शताब्दीयौंदेखि गफ हाँक्नेहरूले केवल आफ्नो उर्वर कल्पनामा मात्र देखेका थिए।”
नक्कली तस्विरहरूले मानिसको कल्पनालाई सक्रिय बनाइदिए र भविष्यमा हुन सक्ने सम्भावित दृश्यहरू प्रस्तुत गरे। ‘टोकोन्स्टबेल्ड’ (toekomstbeeld – भविष्यको परिकल्पना) को यो उदाहरणले कारहरू उड्न सक्ने संसारको कल्पना गर्छ।
प्रदर्शनीका अन्य ठाउँहरूमा हामी भविष्यका सहरका दृश्यहरू देख्न सक्छौं: जहाँ कुशलतापूर्वक गरिएको ‘कपी र पेस्ट’ का कारण सहरका केन्द्रहरू ‘स्काई रेल’ र ‘जेपेलिन’ (विशाल वायुयान) ले भरिएका छन्। बोस्टन, ह्याम्बर्ग र द हेगका दृश्यहरूमा आकाशबाट यात्रा गरिरहेका आगन्तुकहरू देखिन्छन्, जसले प्रसिद्ध पात्र ‘म्यारी पपिन्स’ को सम्झना गराउँछन्। आइसम्यानको न्युयोर्कको यो फोटोमोन्टेज अहिले रंगीन देखिए तापनि यो सत्य भने होइन; यसमा प्रयोग गरिएका सीमित रंगहरू छपाई प्रक्रियाका क्रममा डिजाइनरको इच्छाअनुसार थपिएका हुन्।
२०औँ शताब्दीको सुरुवातसँगै, विज्ञापनको क्षेत्रमा फोटोग्राफीको भूमिका बढ्दै गयो। ‘ट्रान्सफिल्ड सिस्टर्स’ (Transfield Sisters) को यो ‘भाउडेभिल’ (vaudeville – विविध मनोरञ्जनका कार्यक्रम) को प्रारम्भिक विज्ञापन जस्ता खेलौनापूर्ण डिजाइनहरूले मानिसहरूको ध्यान आकर्षित गर्थे।
यस फोटोमोन्टेजमा विभिन्न कोणबाट खिचिएका र फरक-फरक आकारका फोटोग्राफहरू प्रयोग गरिएका थिए, जसले एउटा “गतिशील दृश्य भाषा” (dynamic visual language) सिर्जना गर्यो। रुसबूमका अनुसार यसले द्रुत परिवर्तनको युगलाई झल्काउँथ्यो। विज्ञापन र फोटोग्राफीको यो मिलनले “कल्पना र तथ्यहरू बीचको अन्तरक्रिया” निम्त्यायो। “तपाईँले के विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ र के सक्नुहुन्न, के सम्भव छ र के असम्भव; यी सबै तस्विरहरूमा उनीहरूले खेलिरहेको एउटा सानो खेल यही नै हो,” रुसबूम स्पष्ट पार्छन्।
हामीले फोटोमा गरिने चलाखीलाई प्रायः नकारात्मक वा घातक रूपमा सोच्ने गरेका छौं, तर प्रारम्भिक फोटोग्राफीमा यसको प्रयोगबारे अनुसन्धान गर्दा रुसबूमले एउटा कुरा पत्ता लगाएर अचम्मित भएको बताउँछन्: “करिब तीन-चौथाई तस्विरहरू केवल रमाइलोका लागि बनाइएका थिए।”
अल्फ्रेड स्टेनली जोन्सन जुनियरको यो ‘फोटोमोन्टेज’ मा, छुट्टाछुट्टै (कहिलेकाहीँ एकमाथि अर्को खप्टिएका) तस्विरहरूको चतुर प्रयोगले एउटा रमाइलो क्षणलाई कैद गरेको छ। यो असामान्य रूपमा गतिशील र एक्सनले भरिएको दृश्यमा कारका यात्रीहरू हावामा उछिट्टिएको देखाइएको छ, जसमा उडिरहेका कोट र लुगाहरू देखिन्छन्। यसले दर्शकको दिमागमा यो घटना हुनुअघि र पछिको कथा सोच्न बाध्य बनाउँछ।
प्रदर्शनीको एउटा नोटमा भनिएको छ: “धेरैजसो फोटोमोन्टेजहरूले स्पष्ट रूपमा असम्भव परिस्थितिहरू चित्रण गर्छन्। यसको उद्देश्य कसैलाई भ्रममा पार्नु (mislead) होइन, बरु दर्शकको मनोरञ्जन गर्नु थियो।”
तस्विरहरू काट्ने र तिनीहरूलाई कागजमा गमले टाँसेर पुनर्गठित गर्ने कार्य कुनै समय निकै लोकप्रिय मनोरञ्जन थियो। मानिसहरूले सेलिब्रेटीहरूको फोटो क्विजहरू बनाउँथे, जसमा कहिलेकाहीँ नाक वा आँखाहरू मात्र हुन्थे; र साथीभाइ वा परिवारका सदस्यहरूको अनुहारलाई ठट्टाको रूपमा रेखाचित्रहरूमा मिसाइन्थ्यो।
फोटो कोलाजहरू स्थापित कलाकारहरूले पनि बनाउने गर्थे। ‘दादावाद’ (Dadaism) र ‘क्युबिजम’ (Cubism) बाट प्रभावित यस कलाकृतिमा फ्रान्सेली कलाकार अल्बर्ट ह्युयोटले फोटोग्राफिक तस्विरका टुक्राहरूलाई अचम्मका नयाँ कलात्मक रूपहरूमा रूपान्तरण गरेका छन्। यस्तै थप जटिल फोटोग्राफिक कलाकृतिहरू हंगेरियन कलाकार लाज्लो मोहोली-नागीको प्रभावशाली पुस्तक ‘पेन्टिङ, फोटोग्राफी, फिल्म’ (१९२५) मा देख्न सकिन्छ। त्यस पुस्तकमा उनले तर्क गरेका छन् कि फोटोग्राफी केवल वास्तविकताको अभिलेख राख्नु मात्र होइन; बरु यसले आफ्नो माध्यमका लागि विशिष्ट दृश्य भाषाको अन्वेषण गर्नुपर्छ।
कहिलेकाहीँ, एक आश्चर्यजनक मोडमा, फोटोग्राफिक छललाई नै एउटा ‘अनुभूत सत्य’ (perceived truth) व्यक्त गर्ने औजारको रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो। नाजी विरोधी अभियानकर्ता हेल्मुट हर्जफेल्ड, जसले हिटलरको शासनको विरोधमा आफ्नो नाम परिवर्तन गरी ‘जोन हार्टफिल्ड’ राखेका थिए, उनले वामपन्थी प्रकाशन ‘AIZ’ का लागि २०० भन्दा बढी हातले बनाइएका राजनीतिक फोटोमोन्टेजहरू सिर्जना गरे। तीमध्ये धेरैको उद्देश्य नाजी तानाशाहीका लुकेका खतराहरू र यसले फैलाएका झुटहरूलाई पर्दाफास गर्नु थियो।
‘मिमिक्री’ले नाजी प्रचार मन्त्री जोसेफ गोयबल्सले हिटलरलाई १९औँ शताब्दीका क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट कार्ल मार्क्सको रूपमा भेष बदलिरहेको देखाउँछ। कलाकारले मजदुर वर्गलाई हिटलरले गर्ने ‘मजदुर अधिकारको समर्थन गर्छु’ भन्ने झुटो वाचाबाट नझुक्किन चेतावनी दिइरहेका छन्। यस्ता कार्यहरूलाई आजका राजनीतिक ‘मिम्स’सँग तुलना गर्न सकिन्छ, जसको उद्देश्य सत्तालाई सत्यको ऐना देखाउनु हो। तस्विरको फेरबदलले हामीलाई भ्रममा पार्न पनि सक्छ र सही बाटो पहिल्याउन मद्दत पनि गर्न सक्छ।
[‘फेक! रिज्क्स म्युजियम संग्रहबाट प्रारम्भिक फोटो कोलाज र फोटोमोन्टेजहरू’ प्रदर्शनी २५ मे २०२६ सम्म एम्स्टर्डमको रिज्क्स म्युजियममा जारी रहको थियो। बीबीसीका लागि डेबोराह निकोल्स-ली ले तयार पारेको समाग्री। ]
